कांचनजंगा उत्तर बेस कॅम्प
ट्रेक 21 ऑक्टोबर ते 4 नोव्हेंबर 2026:
आज 8 नोव्हेंबर, रविवार.
दिवाळीचा पहिला दिवस. पहाटे 4.45 वाजताच नरकासुराचा वध करण्याच्या उद्देशाने
प्रेरित झाल्याच्या आवेशात सोसायटीतील बाल गोपाळांनी एटम बॉम्ब स्फोट घडवून आणला.
त्याने दचकून जाग आली, थेट गेल्या सोमवारी 2 नोव्हेंबर ला नेपाळच्या लेलेप
जिल्ह्यातील सेकाथूम गावी कोंबड्याच्या अथक आरवण्याने आली तशी. मग मन मागे गेले,
तिथे आजही घूनसा खोला प्रवाहातल्या दगड गोटयांना अभिषेक करीत खळखळत वाहत असेल,
लामाटार चा धबधबा उंचावरून पाणी फेकत गर्जना करीत असेल, डोंगराच्या उतरांवर एखादा
ढग रात्रीच्या विश्रांतीला थांबला असेल आणि पुढच्या प्रवासासाठी पहाटेच्या मंद
धुंद वाऱ्याची झुळूक बरोबर यावी म्हणून वाट पाहत असेल, वाटेवरल्या एखाद्या उभ्या
कातळच्या फटीतून उगवलेल्या फर्न च्या पानातून छोटासा झरा निर्मल पाण्याची धार
स्त्रवत असेल, गुरास ची पाने हळू हळू वाळली असतील आणि आपल्या देठापासून सुटण्याची
प्रतीक्षा करीत असतील, मॅपल आता पूर्ण पिवळ्या लाल फुलांचा साज घेऊन उभे असतील,
भोज वृक्षांची साल फांदीपासून सुटून पताकेसारखी फडफडत असेल, सूचिपर्णी वृक्षांची
बीजे पाईन कोनस च्या रूपात अजून बाल्यावस्थेत असतील, उंचीवरले सूचिपर्णी वृक्ष आता
अधिक पिवळ्या नारिंगी झालरी लेवून उभ्या असतील. उंचावरच्या डोंगर कड्यावरून भरल ( mountain goats ) टणटण उड्या मारीत खालच्या दिशेने झेपावत
असतील, बर्फाच्छादित शिखरे बर्फ लेवून ध्यानस्थ उभी, त्यांच्या अंगावर उपरणे
घेतल्या सारख्या हिमनद्या पदराचा शेव कधी सुटेल आणि अव्हलाँच होईल या विवंचनेत
थिजलेल्या. घूनसा आणि फाले मध्ये याक आणि झ्योक सकाळच्या चरण्याची वाट पाहत पहुडले
असतील, त्यांच्या हालचाली बरोबर गळ्यातल्या उंच घंटांचा नाद घुमत असेलला, तिथले
आमच्या कासांग शेर्पाचे घर आणि टी हाऊस, त्यातील त्याच्या आईच्या हातातली
तपकिरी-किरमिजी रंगाचे मणि असलेली जपमाळ परमेश्वराच्या नामस्मरणबरोबर एक एक घर
पुढे सरकत असेल........
निसर्गाने घालून दिलेल्या
मर्यादेत अमर्यादीत आनंदाने मार्गक्रमण करणारी ही तिथली सृष्टी. मला तिथे भटकण्यास
मिळालेल्या मर्यादित कालावधीत माझ्या मनावर चितारलेली त्यांची अनेक चित्रे,
त्याचीच ही गोष्ट. कांचनजंगेच्या पायथ्याचे गिरीदर्शन.
प्रथम चरण:
कांचनगंगा, कांचनजंगा,
कांचेंनझोंगा, कांचनझोंन्गा कान्चेन्डझोंगा
यातले नेमके कोणते नाव? प्रस्थापित मान्य नाव कांचनजंगा
असले तरी तिबेटी भाषेत ज्याला समाज मान्यता आहे तसा उच्चार लिहिण्यासाठी इथे बाराखडी
कमीच पडते हे खरे. बालपणी जेव्हा सिक्किम मधून दिसणाऱ्या सोनेरी
झळाळी असलेल्या कांचनजंगेचा फोटो पाहिला तेव्हा या नावाचा आणि सोनेरी रंगाचा संबंध
असावा म्हणून याचे नाव कांचनगंगा असावे असे मला वाटत आले. त्याचे खरे नाव आणि गर्भित अर्थ स्थानिक तिबेटी वांगमयात खूप खोल आहे हे
पुढे समजले. The Five treasures of great snow असा त्याचा
तिबेटी अर्थ आहे. सोने, चांदी,
रत्ने, धान्य आणि धार्मिक वांगमय या पाच
गोष्टींचा हा खजिना आहे. तो लुटण्यासाठी नाही तर पूजण्यासाठी
आहे आणि म्हणून पवित्र आहे. स्थानिकांसाठी ही देवता आहे.
पृथ्वीवर जेव्हा भयंकर उलथापालथ होऊन हिमालयाची निर्मिती
झाली,
जेव्हा कदाचित सकळ पृथ्वी आंदोळली असेल, त्या वेळेस मानवी अस्तित्व होते की नाही याचा पुरावा आज उपलब्ध नाही.
परंतु या घडामोडीने आजच्या भारतखंडातील आणि एकूणच आशिया खंडातील भौगोलिक,
सामाजिक, आर्थिक या सर्वच बाजूंवर खूप मोठा
प्रभाव टाकला हे निश्चित. हा गहन संशोधनाचा विषय आहे हेही
खरे. त्यामुळेच या पर्वत रांगेस या खंडातील लोकात देवत्व प्राप्त
झाले. “तुम्ही देव मानता का?” हा
तुमच्या वर नास्तिक किंवा आस्तिक याचा शिक्का मारण्यासाठी विचारलेला प्रश्न.
एकदा का देव आहे असे मानले की आपले अस्तित्व म्हणजे अळवावरचे पाणी
हे मान्य करणे सोपे जाते असा निरीश्वरवादी लोकांचा समज असतो असा माझा अनुभव आहे.
देव मला दिसला नाही, तेव्हढी माझी योग्यताच
नाही पण त्याच अस्तित्व नक्की जाणवत ते इथं, या हिमालयाच्या
पायाशी. एकदा का ते जाणवलं की ते ठायी ठायी सगळीकडे जाणवू
लागते आणि हेच या हिमालयाच्या भव्यतेचे आणि तिथे जाण्याच्या ओढीचे निदर्शक आहे.
“मी” क्षणभंगुर आहे हा निराशाजनक विचार नसून
खऱ्या ऊर्जेच्या मार्गाची इथे सुरुवात आहे असे मला मनापासून वाटते.
मुख्य कांचनजंगा हे समुद्रसपाटीपासून 8563 मी उंचींचे शिखर, आजमितीस पृथ्वीवर द्न्यात
उंच पर्वत शिखरातील 3र्या क्रमांकाचे शिखर. आधुनिक मोजणी तंत्राचा वापर होईपर्यंत जगातील सर्वात उंच शिखर अशी बिरुदावली
मिरवलेले.
कांचनजंगा हा मुळात 5 उंच शिखरांचा
समूह आहे आणि त्यातील 4 शिखरे 8000 मीटर पेक्षा उंच आहेत. ही सर्व शिखरे समूह रूपात
असून एकमेकांशी जोडली गेली आहेत. ज्या वेळेस मोजमापची साधने
अपुरी होती आणि या विशालकाय पर्वताचे सर्व दिशांनी अवलोकन आणि निरीक्षण करणे अवघड होते
त्या काळी ही पाच शिखरे सुमारे सारख्याच उंचीची असावीत हा निष्कर्ष इथल्या जाणकारांनी
कसा काढला असेल याचे राहून राहून आश्चर्य वाटते. याच कुतूहलापोटी
तिथे भेट द्यावी आणि पायथ्याशी उभे राहून; कारण आपल्या शरीर संपदेला तेच जेमतेम शक्य
आहे!, कांचनजंगेस प्रणाम करावा या हेतूने ही पायपीट केली.
या प्रवासातील माहितीचे कण इंटरनेट वरून, माझे मामा डॉ रघुनाथ गोडबोले यांच्या उत्तम प्रेझेंटेशन मधून आणि गिरिप्रेमी
ने ज्याचे सूत्र आमच्याशी बांधले तो आमच्या
चमूचा नेता, आणि “पर्वतेषु जीवनम” ही व्रत
आंगीकरलेला आशिष नावंधर याच्याकडून मिळालेल्या माहितीच्या आधारे मांडत
आहे.
कुठे ते चक्षुर्वे सत्य आहे कुठे प्रत्यक्ष घेतलेले अनुभव आहेत.
या सर्व स्त्रोतांना शतश: नमन.
संकल्पना आणि सिद्धी ची
सुरुवात:
फेब्रुवारी महिन्यात कधीतरी एका
गुरुवारी सिंहगड उतरून आल्यावर चहा घेताना प्रथम या ट्रेक बद्दल चर्चा सुरू झाली.
कुठे जायचे? मनासलू की कांचनजंगा यातील कांचनजंगा शिखराला जास्त मते पडली आणि मग
नॉर्थ बेस कॅम्प करूया असा विचार पक्का झाला. काही सप्ताहिक चर्चा तिथे येण्यासाठी
मित्रांची मनधरणी करण्यात गेल्या आणि मग प्रत्यक्ष विचारणा करायला सुरुवात झाली.
पुणेकरांनी हिमालयात जायचे तर
त्यासाठी सिंहगड चढाई एकत्र करणे ही मुख्य चाचणी परीक्षा उत्तीर्ण व्हावी लागते.
इथे बरेच वर्षे एकत्र गड चढाई करणारे मित्र असल्यामुळे तो प्रश्न नव्हता. परंतु गडावरचे
फक्त 5 मित्रच तयार झाले आणि ट्रेक आयोजित करणारे सगळेच म्हणज भिडे यांचे बोहेमीयन
अॅडव्हेंचर्स, भगवान चवले चे अल्पाईन अॅडव्हेंचर्स आणि गिरीप्रेमी असे तिघेही
म्हणत होते की 8 ते 10 ट्रेकर्स असतील तर सगळे गणित व्यवस्थित बसू शकेल. तिघांकडून
खर्चाचा अंदाज घेतला, त्यांची रूट ची माहिती मागवली. त्यातील नॉर्थ बेस कॅम्प की
साऊथ बेस कॅम्प ही निवड करायची होती. सर्वानुमते नॉर्थ बेस कॅम्प ची निवड पटकन
झाली आणि होता होता गिरीप्रेमी बरोबर जायचे असे ठरवले. आमच्या नक्की झालेल्या मावळ्यां
व्यतिरिक्त त्यांनी अधिक मेंबर्स गोळा करायला आमची काही हरकत नव्हती. अश्या
प्रकारे ट्रेक ला जायचे नक्की ठरले, तारखाही ठरल्या. विजया दशमी नंतर सीमोल्लंघन
आणि दीपावलीच्या पहिल्या दिव्या आधी घरी परत! लक्ष्य ठरले आणि शारीरिक तयारीची
सुरुवात झाली.
इकडे घरच्या आघाडीवर ईशान ची JEE Mains ची परीक्षा होऊन तो JEE Advance च्या तयारीत होता. 17 मे ला त्याची परीक्षा
झाली आणि त्याची एकूण तयारी पाहता तो शिक्षणासाठी पुण्याबाहेर जाणार ही निश्चित
वाटू लागले. 23 मे ला सकाळी धावताना माझ्या उजवा गुढगा दुखावला. घरगुती उपाय
त्यावर केले आणि 13 जून च्या पंढरपूर सायकल वारीच्या तयारीस लागलो.
ईशान चा JEE Advance निकाल जूनच्या पहिल्या
आठवड्यात लागला आणि कोणत्या आयआयटी मध्ये कोणता कोर्स करायला मिळेल याच्या पूर्ण
अभ्यासाअंती त्याच्या अडमिशन प्रोसेस ची तयारी झाली. पहिल्याच फेरीत त्याला आयआयटी
कानपूर मध्ये मटेरियल सायन्स चा पदवी अभ्यासक्रम मिळाला. जे ठरवले होते आणि अपेक्षित
होते तसे होणार म्हणून सगळे सुखावले.
13 जून ची पंढरपूर सायकल वारी
चांगली पार पडली. दुखऱ्या गुडघ्याने काही कुरकुर केली नाही. परंतु परतल्यावर
नुसत्या चालायच्या व्यायामानेसुद्धा दुखणे वाढू लागले. मग जुलै च्या पहिल्या
आठवड्यात डॉ. मोने यांना शरण गेलो आणि गुढग्याची अंतरंग तपासणी (MRI) केली. Medial meniscus
complex tear असे निदान आणि त्यावर सर्जरी हा उपाय ठरला. ट्रेक ठरला
आहे तर काय करू असे त्यांना विचारले. सर्जरी जुलै च्या शेवटच्या आठवड्यात केली तर
21 ऑक्टोबर ला तू ट्रेक ला जाऊ शकशील असा निर्वाळा त्यांनी दिला. ज्यांना हे सर्व कळले
त्यांनी मनोमन “असा प्रश्न विचारणाराही वेडा आणि तसे उत्तर सांगणाराही” असा
अभिप्राय देऊन टाकला!
जुलै च्या तिसऱ्या आठवड्यात
ईशान ची आयआयटी कानपूर मध्ये स्थापना करून परतलो आणि 3 ऑगस्ट रोजी दीनानाथ मंगेशकर
रुग्णालयात ओरथोस्कोपी साथी दाखल झालो. गुढग्याची ताकद वाढवण्यासाठी करायचे
व्यायाम कधी सुरू करायचे आणि कसे कसे वाढवात जायचे याचे शेड्यूल समजून घेतले आणि
त्याचे कोष्टक ट्रेक यशस्वी करायचे लक्ष्य ठेवून ठरवले. तयारीचा शुभारंभ सर्जरी
पासून सहाव्या आठवड्यात सिंहगडला नमस्कार करून झाला. अडीच महीने पूर्ण विश्रांती
घेतल्यावर अभावितपणे वजन वाढलेले, त्यामुळे पहिल्या चढाईस अंमळ जास्त वेळ लागला.
उतरताना जीप होती आणि ती आवश्यकच होती. ट्रेक ला जाण्या अगोदर किमान सहा वेळा गड
चढाई आणि त्यातील शेवटच्या दोन वेळेस पूर्ण उतरून असा बेत तडीस नेला. शारदीय
नवरात्रात 10 दिवस रोज 10 किमी चालणे/ पळणे/30 किमी सायकलिंग किंवा सिंहगड चढणे
असा उपक्रम ठरला होता. तो अर्थातच पूर्ण करणे शक्य नव्हते. कामांची गडबड,
घातलेल्या व्यावसायिक पसाऱ्याचे नियोजन आणि ट्रेकची तयारी इत्यादि करता करता
नवरात्री ची सातवी माळ झाली. ईशान सुट्टी साठी आठवडा भर पुण्यात आला. विजयादशमीचे
संचलन संध्याकाळी झाले आणि घरी येऊन बांधलेल्या सामानाची फेर तपासणी करून जेवून
एयरपोर्ट कडे प्रस्थान केले.
21 ऑक्टोबर बुधवार:
पुणे- हैदराबाद- बाग डोगरा असा
विमान प्रवास, त्यात पुणे-हैदराबाद प्रवास पहाटे 1.50 ते 3.15, हैदराबाद
विमानतळावर 5 तास खोळंबा आणि मग बाग डोगरा 8.15 ते 10.30; झोपेच्या चोरट्या धावा
काढत पूर्ण झाला. हैदराबाद विमानतळावर डुलक्या घेत असता एका शाळेच्या सहलीतील
विद्यार्थी त्याच गेट वर विमान पकडण्यासाठी आले. त्यांचे कुतूहल पाहून मला 4 थी
मध्ये शाळेच्या सहलीत केलेला पहिला मुंबई-पुणे विमान प्रवास आठवला आणि मनातल्या
मनात हसू आले.
आमच्या ट्रेक चे चौदा मेंबर्स
नक्की झाले होते. पैकी रोहित, सुहास, रवींद्र, भरत, गायत्री आणि मी असे सहा
सिंहगडावर आधी भेटलो होतो. विद्याधर ची भेट गडावरच्या शेवटच्या चढाईत झालेली. जय
हा सुहास चा पुतण्या, जगदीश आणि त्यांचा मुलगा ओजस ही रवींद्र चे नातेवाईक असे 10
जण काही न काही निमित्ताने आधी भेट झालेले. अनुष्का, श्री व सौ अमोल आणि तेजा आणि
कोल्हापूर चे अनिरुद्ध या सर्वांची ई-भेट गिरीप्रेमी ने आधी तयारीसाठी घेतलेल्या ई-मीटिंग
मध्ये झाली होती. त्यांची प्रत्यक्ष भेट थेट बाग डोगरा विमान तळावर झाली. विद्याधर
एक दिवस आधी तिथे पोचला होता आणि सिलीगुडी मधील टॅक्सी चालकांच्या निष्क्रियतेला
बोल लावत आमच्या वेळेत एयरपोर्ट वर पोचला. आमचा ट्रेक लीडर आशिष आमच्या बरोबरच
प्रवास करत होता. बाग डोगरा विमानतळावर आमचे गाईड कासांग शेर्पा आणि रिंजी दाई
आम्हाला घ्यायला आले होते. तीन टाटा सुमो सामानाने लादून त्यामध्ये प्रविष्ट झालो.
प्रविष्ट होणे ही शब्द क्रिया प्रयोग सुमो च्या मागच्या जुगाड सीट वर बसण्यासाठी
जे करावे लागले त्यासाठी अगदी योग्य ठरेल असा. सीट चे असे जुगाड पहिल्यांदाच
पाहिले आणि आवडलेसुद्धा.
पूर्वोत्तर भारतात दशहऱ्याचा सण
हा प्रमुख सण साजरा केला जातो ही माहीत होते. त्या निमित्ताने देवदर्शन आणि मग
कपाळावर मोठ्ठा कुंकुम तिलक, अगदी बंदा रुपया एव्हढा! भक्तिभावाने लावून घेण्याची
प्रथा इथे बघितली. त्यासाठी नेपाळहून भारतात आलेले अनेक भाविक दिसले. त्यामुळे
काकरभित्ता सीमेवरच्या चेक पोस्ट वर “ही” गर्दी झालेली. मेच्छि नदीच्या पूर्व किनारा
भारतात तर पश्चिम किनारा नेपाळ मध्ये. भारतातल्या चेक पोस्टवर पासपोर्ट तपासणी,
सामानाचा एक्स रे इत्यादि सोपस्कार करून मेच्छि नदीचे विस्तीर्ण पात्र ओलांडले आणि
नेपाळ च्या कस्टम ऑफिस च्या आवारात शिरलो. तिथे गर्दी आणि सुट्ट्यांमुळे सीमा
ओलंडणारे नेपाळी नागरिक निवांतपणे बसलेले. आमच्या चालकाने थेट त्या गर्दीस अर्ध
प्रदक्षिणा घालून बाहेरच्या दाराकडे वाहन नेले. तिथे उभ्या सुरक्षा रक्षकांस “
भारतीय आहेत ट्रेकिंग साठी आले आहेत” असे ओरडूनच सांगत त्यांची परवानगी घेतली आणि
गाडी बाहेर काढून मुख्य रस्त्यास लावली. तिथेच असलेल्या बस स्टँड वर आम्ही जाऊन
पोचलो. ही वाहने नेपाळ मध्ये फक्त इथवरच सोबत करणार होती. पुढे नेपाळ मध्ये
टापलेजुंग पर्यन्त प्रवासासाठी दुसऱ्या सुमो येणार होत्या. वाहनांची आदलाबादल आणि
सामानाची ट्रान्सफर झाल्यावर पुढे निघालो. काकरभित्ता सीमेवर “नेपाळ राष्ट्रीय बँक
मान्यता प्राप्त पैसा साठने ठाऊ” अनेक ठेले, ठेले च म्हणायचे! आहेत. तिथे भारतीय
चलन बदलून नेपाळी चलन करून घेतले. हातात चलनी नोटांची पुडकी घेऊन फिरून चलन
व्यवहार करणाऱ्या दोन महिलांनीही आम्ही थांबलो होतो तिथे आम्हाला विचारणा केली
होती. हा एकूण प्रकार पाहता नेपाळ राष्ट्रीय बँक आणि भारताची रिजर्व बँक या
परिसरात आपले नेमके चलन किती आहे याचा नेमका हिशोब कसा मांडत असतील असा प्रश्न
पडला. माणसांच्या बाबतीतही तसेच. नेमके किती नेपाळी भारतात आले आहेत आणि किती
भारतीय नेपाळ मध्ये आहेत याचा हिशोब मांडणेच अशक्य.
तीनही गाड्या फीदीम कडे
निघाल्या. वाटेत धुलाबारी च्या वाटेने जात पुढे एका गावात जेवायला थांबलो. सुट्टी
असल्यामुळे शुकशुकाट होता. त्या रेस्टॉरंट मध्ये चाउमेन आणि मोमो ढकलून गाड्या
डोंगराच्या दिशेने धावू लागल्या. डोंगरातील वळणा-वळणाचे रस्ते सुरू झाले. मध्ये
बरेच अंतर अगदी खडबडीत रस्ता लागला. किंबहुना फक्त डोंगर पोखरून काढलेली वाट
ज्यावर कधी डांबर किंवा सीमेंट चा मुलामा पडलाच नव्हता असा. ठेचकाळून ठेचकाळून
इथल्या गाड्या पार्ट-पार्ट मध्ये
विखरून कशा जात नाहीत असा प्रश्न पडावा इतका खराब. त्यात आम्ही बसलो होतो ती सुमो
साडेपाच लाख किलोमीटर धावलेली होती असे आमच्या चालकाने सांगितले. आपण कधी काळी टेल्को
मध्ये काम केले आहे याचा मला उगाचच अभिमान वाटला!
असाच रस्ता शेवटपर्यंत असेल तर
काही खरे नाही असे वाटून गेले. अंधार पडण्या अगोदर एकदाचा चांगला रस्ता लागला.
फीदीम गाव यायच्या आधी तासभर अंधार पडला. गाडीच्या दिव्यांच्या प्रकाशात दिसेल
तेवढाच रस्ता आणि बाहेर दिसणारे विखुरलेले वस्तीचे निदर्शक दिवे. उंचावरून घाट उतरताना दरीच्या
बाजूस दिवे दिसत, असे वाटे की खाली सर्वत्र सपाट प्रदेश असावा. परंतु ते दिवे
पलीकडील डोंगर उतारावरील आहेत याचा साक्षात्कार तो डोंगर चढू लागले की व्हावा.
असे
किती डोंगर चढलो आणि उतरलो याची गणतीच केली नाही. सुमो मधील मागच्या उडत्या सीटवर
बैठक जमवणे एव्हढा एकच कार्यक्रम जमवत असता एका डाव्या वळणावर “पांचथर जिल्हा,
फीदीम” अशी पाटी डावीकडून उजवीकडे सरकून गेली. खालच्या बाजूने एका मोठ्या गावाची
खूण पटावी असा दिव्यांचा झगझगाट दिसत होता. पांचथर या नावाचा चा उद्गम हा स्थानिक
इतिहासात आहे असे आमच्या चालकाने सांगितले. पानथर या इथल्या स्थानिक लोकसमूहाचे ते
अपभ्रंश झालेले रूप आहे असे विकिपीडिया चे म्हणणे आहे. जवळ दिसणारे फीदीम यायला
अजून एक तास गेला आणि जवळपास 8.30 च्या सुमारास फीदीम मध्ये प्रवेशलो. नियोजित
हॉटेल मध्ये व्यवस्था चांगली नसल्याने दुसऱ्या हॉटेलमध्ये व्यवस्था झाली.
जेवणासाठी स्वयंपाक होई पर्यंत आशिष आणि कासांग ने आम्हाला ट्रेक रूट ची माहिती,
आमचे सामान वाहून नेण्यासाठी असलेल्या डफेल बॅग आणि टी शर्ट चे वाटप केले. नेपाळी
थकाली थाळी जेवून निद्रेच्या स्वाधीन झालो. थंडी विशेष वाजत नव्हती.
22 ऑक्टोबर 2026:
सकाळी लवकर आवरून तयार झालो आणि
निघालो. सामान सगळे डफेल बॅग मध्ये गेलेले होते. आमच्या परतीच्या सामानाच्या बॅगा
वाटेत टापलेजुंग ला ठेवायच्या आणि मुक्कामाला सेकाथुम गाठायचे असे नियोजन होते. गोपेटार
गावी नाश्ता ठरला होता. आम्ही त्या दिशेने मार्गक्रमण करीत होतो. तिकडे काठमांडू
मध्ये पीक प्रोमोशन च्या ऑफिसमध्ये आमची कांचनजंगा संरक्षित क्षेत्राच्या
परवानगीची तयारी सुरू होती. आणि माशी शिंकली. भरत ब्रिटिश पासपोर्ट बाळगणारा,
जगदीश आणि ओजस अमेरिकेचे नागरिक. काल काकरभित्ता सीमेवर मेच्छि नदीच्या “काखेत
वसलेल्या” नेपाळ च्या इमिग्रेशन ला मारलेला वळसा आता महागात पडणार होता. पुढे जाऊन काखेत
कळसा आणि गावाला वळसा ही म्हण वेगळ्याच अर्थाने प्रत्ययास यावी असाच तो प्रकार
घडला. तो वळसा जाणूनबुजून जरी मारला नसला तरी त्याचा फटका बसला. त्यातून नेपाळ
मध्येही इमिग्रेशन आणि परमीट चे ऑफिस चा
डेटा लिंक असावा याचेही आश्चर्य वाटले.
या तिघांना नेपाळ व्हिसा आणि इमिग्रेशन ची प्रोसेस पूर्ण करण्यासाठी काकरभित्ता ला जावेच
लागणार असे कळले.गोपेटार हून ते तिघे आणि आशिष काकरभित्ता कडे परत निघाले.
संध्याकाळी पोचुन प्रोसेस पूर्ण करून रात्रीतच किंवा जास्तीत जास्त उद्या सकाळी
निघून ते सेकाथुम गांठतील असा आशावाद आमच्या पुढे होता. भारतीय नागरिकांना इमिग्रेशन
ची गरज नाही आणि आमचे परमीट काही अडकणार नाही असे कळले. या माहितीवर विसंबून आम्ही
नाश्ता करून पुढे निघालो आणि टापलेजुंग ला थांबायचे आणि उद्या पुढे सेकाथुम कडे
जायचे असे ठरले.
गोपेटार हून निघाल्यावर साधारण तासाभरात एक घाट चढून गेलो. तिथून
उत्तर-पूर्वेस दोन प्रमुख डोंगर रांगांच्या मागे कुंभकर्ण ते कांचनजंगा या शिखर रांगेचे
फार सुंदर दर्शन झाले. बर्फाच्छादित शिखरांची ही रांग एखादी व्यक्ति पांघरूण घेऊन
झोपल्यासारखी दिसते. या
दृश्याचा उल्लेख “द स्लीपिंग बुद्धा” असा केलेला आढळतो आणि तो पटतो सुद्धा. कुंभकर्ण
शिखर कांचनजंगे पेक्षा जवळपास 700- 800 मीटर ने “बुटके” आहे. परंतु ते या
बिंदूच्या जवळ असल्याने कांचनजंगा शिखरांपेक्षा उंच भासते. दृश्य सापेक्षता इथे
अशी अनुभवास येते आणि दिसते तसे नसते म्हणूनच जग फसते ही म्हण प्रत्ययास येते.
वाटेत
हिमालयातील डोंगररांगा उलंडताना हिरव्या शालूने नटलेले डोंगर उतार आणि त्यातील
निऱ्या घालाव्यात तसे उतरचे पदर मोहक दिसत होते. एखाद्या अवखळ मुलांच्या हाता
पायावर खरचटल्या मुळे दिसणारी खपली दिसावी तसे मधूनच एखादा लँड स्लाईड चा घसारा
दिसे आणि डोंगराच्या ठिसूळ पणाची ओळख पटे .
आमचे
वाहन जसे उंचीवर चढत गेले तशी ही शिखरे समोरच्या डोंगर रांगेच्या मागून उगवावी तशी
वर आली. पुढे वाहन जसे घाट उतारू लागले तसे ही शिखर रांग समोरच्या निश्चल
भासणाऱ्या रांगेच्या मागे मावळतीला जावी तशी खाली गेली. ही सापेक्ष हालचाल पाहून
मला शालेय आणि महाविद्यालयात नाटकात नेपथ्य केल्याचे आठवले. एका नाटकात रंगभूमीवर
दिवस उजाडला असे दाखवायचे होते. तेव्हा डोंगराची रांग असलेला मुख्य सेट केला आणि
सूर्याची प्रतीमा मागून एकाने वर वर सरकवली, त्याला साजेशी प्रकाशाची तीव्रता
वाढवल्यावर सभागृहातून या नेपथ्या साठी टाळ्या पडल्या असे मला आठवले. घनगंभीर
निळ्या अभाळाच्या पार्श्वभूमीवर शिखरांची झालेली ती हालचाल पाहून माझ्या स्मरणातील
हे पान पुन: उलगडले आणि मला सुखद हसू आले.
दुपारी टापलेजुंग मध्ये पोचलो.
हॉटेल चांगले होते. टापलेजुंग हे डोंगरावर वसलेले जिल्ह्याचे आणि बाजाराचे गांव.
इथे खाली बिर्तामोड कडून येणारे हमरस्ते
संपत होते आणि पुढे डोंगर गावात जाणारे कच्चे आणि छोटे रस्ते इथून फुटत होते.
काठमांडू ते टापलेजुंग दिवसातून एखादेच
विमान, तेही हवामान चांगले असेल तरच येते असे कळले.
जेवण करून दुपारचा फेरफटका
करायला बाहेर पडलो. दूरवर पाथीभरा देवीचा डोंगर दिसत होता. आत्ताच्या सणाच्या
दिवसात तिथे भाविकांची गर्दी उसळली असणार हे दिसत होते. गावाच्या खाल्ल्या अंगाचा
फेरफटका करताना वरच्या बाजूला एक गोम्पा असल्याचे दिसले. मग परत येऊन वरल्या अंगाला
निघालो. 100-150 मीटर चढून गेल्यावर तिथल्या गोम्पा चे प्रवेशद्वार दिसले. 2016
मध्येच पूर्ण झालेले बांधकाम असल्यामुळे ते प्रार्थनास्थळ एकदम टवटवीत असल्यासारखे
दिसत होते.
दूरवर एक अनोळखी हिमाच्छादित शिखर सायंकाळची उतरती उन्हे झेलत प्रसन्न उभे
होते. आता गारठा `वाढू लागला होता
आणि अंधार पडायच्या आत हॉटेलवर परतायचे वेध लागले होते.
संध्याकाळी अपडेट मिळाला की
काकरभित्ता सीमेवर माघारी गेलेल्या तिघांचे इमिग्रेशन चे काम होऊ न शकल्यामुळे ते
भद्रपूरहून विमान घेऊन काठमांडू येथे गेले आहेत. शुक्रवारी तिथे काम झाले तर ते
कदाचित आम्हाला येऊन मिळतील अन्यथा त्यांना हा ट्रेक न करता दूसरा ट्रेक करावा
लागेल. आमचा 14 जणांचा चमू एकत्र राहण्याचा योग दिसत नव्हता आणि या वियोगाची
मानसिक तयारी करावी लागणार असे दिसू लागले. आमचा ट्रेक लीडर आशिष परत निघाला होता आणि रात्री 12.30-1 पर्यन्त टापलेजुंग मध्ये पोहोचणार होता. आलिया भोगासी म्हणत आम्ही
जेवण केले आणि निद्रेच्या स्वाधीन झालो.
23 ऑक्टोबर शुक्रवार:
पहाटे 5.30 वाजताच उठलो आणि तयार होऊन 6 वाजता चहा घेण्यासाठी बाहेर आलो. सामानाची आवरा आवरी अशी फारशी करायची नव्हतीच. आज चालणे सुरू होणार असल्यामुळे पोर्टर्स कडे द्यायचे सामान डफेल बॅग मध्ये आणि आपल्या पाठीवर वाहून न्यायचे तेवढे आपल्याजवळ अशी विभागणी रात्रीच पूर्ण झालेली होती. जी सुमो गाडी काकरभित्ता ला जाऊन परत यायची होती ती पार्किंग मध्ये उभी होती आणि तिचे इंजिन सुरूच होते. अर्थात आशिष ला घेऊन ती गाडी कधीतरी मध्यरात्री परतली होती. रस्त्यावरचे लक्ष क्षणभरही विचलित झाले तर जिथे काळदरीत कडेलोट होईल अश्या डोंगरतल्या रस्त्यांवरून सलग 18-19 तास वाहन चालविणाऱ्या त्या चालकाची कमाल वाटली.
आशिष तयार होऊन आला. झाल्या प्रकारामुळे उद्विग्न झाल्याची एक ठळक रेषा आणि सतत प्रवास केल्याचा शीण त्याच्या चेहऱ्यावर दिसत होता. त्याने तो लपवला नाही परंतु हसतमुखाने तो पुढील प्रवासासाठी नेतृत्व करायला पुढे झाला.
टापलेजुंग ते सेकाथुम प्रवास करण्यासाठी महिंद्रा च्या दोन 4x4 जीप ठरविल्या होत्या.हवा स्वच्छ होती आणि प्रवास फक्त 3 तासाचा होता. तरीही या जीप्स आणि त्यावर सामान बांधताना त्यावर ताडपत्री चे घातलेले आवरण रस्ता कसा असेल यांची कल्पना देऊन गेला. टापलेजुंग सोडल्यावर थोड्याच अंतरात पक्की सडक संपली आणि डोंगर फोडून केलेला दगड मातीचा रस्ता लागला. कांचनजंगा शिखर समूहातून उगम पवणारी तमोर नावाची एक प्रमुख नदी आहे. 183-190 किमी चा प्रवास करून ती कोशी (कोसी) नदीला मिळते. हीच कोसी पुढे बिहारमधून वाहत जात मुरादपूर जवळ गंगेला जाऊन मिळते. सतत पात्र बदलून बिहार मध्ये हाहा:कार उडवणारी आणि बिहारचे अश्रु अशी ओळख झालेली हीच ती कोसी नदी.
याच तमोर नदीवर मोठा विद्युत प्रकल्प उभारण्याचे काम सुरू आहे. प्रामुख्याने त्यासाठी केलेला हा रस्ता, कच्चा, दगड गोटे आणि ठीसूळ रेती असलेला. तमोर च्या खोऱ्यातून नदीच्या उगमाकडे नेणारा. कधी डोंगर खचेल, कधी लँड स्लाईड होईल, कधी एखादा गरगरीत गोटा डोंगरावरून पडेल, कधी गाडीचे चाक धसून अख्खी गाडीच दरीत कोसळेल काही नेम नाही. आपण कधीतरीच अश्या ठिकाणी जाणारे, तिथून रोज तीन चार खेपा करणारे आमचे चालक मात्र चांगलेच निर्धास्त होते. मजेत फोनवर बोलत गाड्या चालवत होते, एकदम चढ लागला की 4 x 4 गियर टाकत होते, वाटेत मोठा दगड पडलेला दिसला तर शिताफीने तो बरोबर दोन चाकांमधून डीफरंशियल ला न धडकता मागे जाईल या बेताने वाहने हाकत होते. आमच्या मनातील भीती त्यांच्या गावीही नव्हती.
अंतराच्या सुमारे मध्यात एका हॉटेलमध्ये नाश्ता घेण्यासाठी गाडी थांबली. खालून वर जाणाऱ्या आणि वरून खाली जाणाऱ्या तीन चार जीप तिथे थांबल्या होत्या. जोडीला या अस्थिर रस्त्यावरून नेहमीच प्रवास करणारे मोटरसायकल स्वार होतेच. एका कुटुंबाने चालवलेले छोटेसे हॉटेल. तिथली सर्विंग विंडो चक्क हार्ट च्या आकाराची होती. मला त्या मालकाच्या कल्पकतेला दाद द्यावीशी वाटली.
पदार्थांची चव आणि सर्विस चांगली होती. एकंदरीत ते हॉटेल एकदमच पसंतीस उतरले. “ तपाईको हाम्रा खाना कैसा लाग्यो? राम्रो छ: - अरुलाई भन्नूहोस; न राम्रो छ: - हमिलाई भन्नूहोस” अशी अभिप्राय देण्यासाठीची विनंती आमचे नेपाळी भाषेचे ज्ञान वाढवून गेली. “ तुम्हाला आमच्या इथले खाणे कसे वाटले? आवडले असेल तर सर्वांना सांगा, आवडले नसेल तर आम्हाला सांगा “ असा त्याचा अर्थ.
आम्ही आता फाक्तालंग गावपालिका क्षेत्रात होतो आणि त्यातील वेगवेगळ्या वॉर्ड चे बोर्डस मागे टाकत निघालो होतो. नदीतील हिरव्या निळ्या पाण्याच्या प्रवाहाची ताकद जाणवेल इतक्या जवळून कधी रस्ता जाई, एक तात्पुरता पूल तर अगदी जवळून प्रवाहाचे दर्शन घडवणारा होता. रस्ता पुढे राणिपूल पासून पुढे गेला. कांचनजंगा शिखरावर ज्या मोजक्या मोहिमा जातात त्या इथून दक्षिण बेस कॅम्प कडे जो मार्ग जातो तिथून जातात.
राणिपूल ओलांडून पुढे जाऊन एका आडव्या आलेल्या खोल्या पाशी संपला. (मोठ्या झऱ्या ला नेपाळी मध्ये खोला म्हणतात) आता इथून पुढे पायपीट सुरू. समोर तमोर नदी, तिचा उतार नुसत्या डोळ्यात भरणारा. चढत जाणारी पायवाट आणि नदीचे तुलनेने अरुंद वाटणारे खोरे, दोन्ही बाजूने नदीच्या अवखळ स्वभावाला काबूत ठेवणाऱ्या उंचच उंच डोंगर रांगा.
सामान उतरवून गाड्या परत गेल्या आणि समोर आलेल्या पोर्टर्सनी सामान बांधायला घेतले. त्यांचे सोबत असलेल्या लोपसांग शेर्पा या आमच्या मार्गदर्शकाची तोंड ओळख झाली. सर्वांचा एक फोटो होऊन, शिवरायांचा जयकार आणि गणेशाचे स्मरण करून चढाईला सुरुवात झाली. अगदी 5-10 मिनिटांत काही गेस्ट हाऊस लागली. तिथे पहिला लेमन जिंजर टी झाला आणि मग नदीच्या काठाने चालायला सुरुवात झाली. वाटेच्या दोन्ही बाजूस अधून मधून आलेंजी अर्थात वेलदोडयाची लागवड लागली आणि त्याला पाणी देण्यासाठी लावलेल्या स्प्रींकलर मधून आमच्यावर पाण्याचा वर्षाव झाला. आभाळात सूर्य तळपत होता तरी इथल्या जंगलातील उंच झाडांमुळे त्याचा त्रास वाटत नव्हता. आम्ही सुमारे 1600 मीटर्स उंचीवर होतो आणि वारा पडलेला होता त्यामुळे हिमालयात असूनही उकडत होते.
तास-दीड तास चालल्यावर झुलत्या पूलावरून नदी ओलांडली आणि नदीच्या काठावर लकडी बांधकामाने केलेला बाल्कनी सारखा पूल ओलांडून लामातार मध्ये प्रवेश केला. इथे लामातार गेस्ट हाऊस मध्ये फक्कड दाल-भात-पापड-लोणचे खाऊन तृप्त होत पुढची चढाई सुरू झाली. उत्तम झाड झाडोरा आणि जंगल जवळ असूनही या वाटेवरल्या प्रत्येक घरा समोर सुंदर फुलांच्या कुंड्या दिसल्या, एका कुंडीत तर चक्क कॅक्टस वाढताना दिसले आणि इथल्या स्थानिकांच्या निसर्गाच्या आवडीला दाद द्यावीशी वाटली.
नदी उजवीकडे ठेवून चालताना प्रवाहाच्या मध्यात न्हाऊन निघणाऱ्या एका मोठ्या शिळेपासून पैलतीरावर जाऊन टेकलेले एका झाडाचे मोठे खोड दिसले. जणू कोणी सेतू म्हणून त्याचा वापर करण्यासाठी ते ठेवले असावे असे. अर्थात नदीचे पात्र तिथे इतके विस्तृत होते की हा अर्ध-सेतू नैसर्गिक आहे हे नीट बघितल्यावर दिसून आले. छोट्या रोपापासून वाढत मोठे झालेले बिचारे ते झाड, नदीच्या पात्रात उतरणारा एखादा डोंगर उतार त्याचा अधिवास असेल. कधी तो सगळाच डोंगर उतार ढासळून नदीच्या रोरावत्या प्रवाहात कोसळला असेल. त्यावर आधाराने वाढलेल्या लता वल्लरी आणि त्याचा पर्ण संभार या आघाताने मोडून वाहून गेल्या असतील आणि त्याचे अंग प्रवाहात वाहत जाऊन इथे सेतू सारखे विसावले असेल, किमान आपल्या अंगावरून कोणी ऐलतीरावरून पैलतीर गाठू शकेल तरी आपल्या आयुष्याचे सार्थक झाले असे वाटत असेल त्याला.
उतराने खळखळ वाहत जाणारे पाणी पाहताना इंजिनियरिंग कॉलेज मध्ये लक्ष देऊन ऐकलेली दाणी सरांची फ्लूइड मेकॅनिक्स ची लेक्चर्स आठवली. Fluid Flow Around Submerged and partially submerged objects ही समजण्यासाठी ची ही प्रयोग शाळा आहे खचितच.
पुनः एकदा नदी ओलांडली आणि घनदाट जंगलातून अंगावर येणारी चढण सुरू झाली. रस्ता दगडांच्या बांधीव पायऱ्यांचा असला आणि उंच वृक्ष संपदेमुळे उन्हाचा त्रास होत नसला तरी चांगलीच दमछाक करणारा होता. झाडे वृक्ष या प्रकारात गणता येतील अश्या विस्तृत बुंध्याची, त्यावर वाढलेले मॉस आणि शैवाल तिथे पाण्याची काय उपलब्धता असेल याची ओळख पटवणारे आणि वाटेवर गळून पडलेला अमाप पाला पाचोळा. विविध वृक्ष, लतांना फुले येण्याचे दिवस टळून गेलेले होते तरी वाट रुक्ष वाटत नव्हती. तास – दीड तास चढाई झाली तरी डोंगर काही संपेचना. प्रत्येक पवलागणिक तो अधिक अधिक उंच होतोय असे वाटू लागले. तीन च्या सुमारास झाडी थोडी विरल झाली आणि समोर आमजीलोसा चे टी हाऊस दिसू लागले. आम्ही आता 2400 मीटर उंचीवर होतो आणि नदीपासून बऱ्याच उंचीवर चढून आलो होतो. आजची सुरुवात 1600 मीटर वरुन आणि शेवट 2400 मीटर वर, म्हणजे 800 मीटर ऊंची चढून होणे अपेक्षित होते. प्रत्यक्षात चढ- उतार यांची बेरीज वजाबाकी 1300 मीटर्स इतकी भरली आणि अंतर 7 किमी च्या आसपास दिसत होते. आमजीलोसा हे ठिकाण डोंगर उतारांवरच होते आणि टी हाऊस सुद्धा तीन वेगवेगळ्या मजल्यांवर होते. सर्वात वर राहायच्या खोल्या, समोर सर्वांसाठी एकच स्वच्छतागृह, आणि सर्वात खालच्या मजल्यावर जेवणासाठी डायनिंगची खोली आणि मधल्या मजल्यावर गाईड आणि पोर्टर्स च्या खोल्या.
घामेजलेले कपडे बदलून तिथे अपेक्षित थंडीला आवश्यक कपडे घातले आणि डायनिंग च्या खोलीत आलो. सर्वांची चांगली ओळख व्हावी म्हणून आशिष ने सुचवलेला “ वन ट्रूथ टू लाईज” हा खेळ चांगला रंगला. त्यातून एकमेकांच्या आयुष्यात घडलेल्या काही रंजक घटना आणि त्यातून त्या त्या मेंबरची थोडी ओळख झाली. इथे एक तरुण जर्मन जोडपे भेटले. यांच्याच ट्रेक रूट वर ते ट्रेक करत होते, त्यांच्याशी तोंडओळख झाली.
रात्री थंडी फारशी नव्हती. पहाटे स्वच्छ वातावरणात उगवतीला सिंह रास आणि डोक्यावर कृत्तिका आणि रोहिणी चे सुंदर दर्शन झाले.
24 ऑक्टोबर शनिवार:
आज दूसरा पडाव ग्याब्ला गावी पडायचा होता. ग्याब्ला ची ऊंची 2700 मीटर्स म्हणजे दोन ठिकाणांमधील ऊंची चा फरक 300 मीटर्स फक्त! परंतु इमालयातील ट्रेकिंग चा अनुभव ही निश्चित संगत होता की मध्ये थेट नदीपर्यंत उतरून मग पुन्हा चढून जायचे असणार. आणि रस्ता होताही तसाच. सकाळी 7.30 वाजता आमलेट- रोटी चा नाश्ता करून 8 वाजता चालायला सुरुवात केली. आमजीलोसा ची हद्द संपेतो उन्हे डोंगररांगेवर उतरली आणि सुखद वाटू लागले. डोंगराच्या अंगावरून जाणारी पायवाट. दूरवर मागे आम्ही राहिलो होतो ते टी हाऊस दिसत होते. आणि मग एक वळण घेऊन वाट जंगलात शिरली आणि उताराला लागली. झाडांच्या प्रकारात सूक्ष्म पणे होणारा बदल लक्षात येत होता. आता बांबू चे सोट काही खुरटलेले काही उंच आणि डोंगर कडेच्या दगडातून नेचे अर्थात फर्न प्रामुख्याने दिसू लागले. चीड चे वृक्ष हि हळू हळू डोंगर उतारावरचे आपले अस्तित्व दाखवू लागले.
तासाभरात एक सुंदर धबधबा लागला. समर्थ रामदास यांनी शिवथर घळीच्या धबधब्याचे केलेले वर्णन आठवले. “ गिरीचे मास्तकी गंगा, चालली तेथूनि बळे | धबाबा लोटती धारा धबाबा तोय आदळे | गर्जता मेघ तो सिंधु, ध्वनि कल्लोळ उठीला | कडयासी आदळे धारा वात आवर्त होतसे ||”
धबधब्याच्या पाण्याचे तुषार उडत होते आणि उन्हाची तिरिप अश्या कोनात उतरली होती की तिथे सप्तरंगी पडदाच तयार झाल्यासारखा दिसत होता. धबधब्याच्या पायाशी एक मोठ्ठा डोह आणि त्यातून ओसंडून वाहणारा प्रवाह पुढे खळखळत घूनसा खोला कडे मार्गस्थ झालेला. तो प्रवाह ओलंडण्यासाठी बांधलेला एक छोटासा पूल. अगदी खिळवून ठेवणारे दृश्य होते ते. मिनिटभर तिथे टेकून पुढे निघालो आणि लगेचच थांगयाम च्या टी हाऊस मध्ये पोचलो. नदीच्या काठापासून थोडे उंचावर परंतु डोंगराच्या अगदी बेचक्यात असलेली छान जागा, घनदाट जंगल आणि आसमंतात भरून राहिलेला नदीच्या पाण्याचा आवाज. आमजीलोसा च्या टी हाऊस च्या मानाने इथली व्यवस्था फारच उत्तम दिसत होती. जेवणही चांगले होते.
जेवून पुढे निघालो, थोडासा चढ आणि बहुतेक उतार उतरत घूनसा खोल्याच्या एका बच्चू खोल्यापाशी पोचलो. सभोवती दाट जंगल आणि खोल्यावरचा पक्का पूल. तो उतरलो की तिथे एक अगदी छोटे “चीया पसल” म्हणजे बसून चहा नाश्ता घेता येईल असे टी हाऊस होते. ते आमचा लीड गाईड लोपसांग शेर्पा चे होते. लाकडी बांधणीच्या या टी हाऊस च्या सज्जा मध्ये लोपसांग ची 5 वर्षाची चिमुरडी लेक खेळत होती. त्याने आणि त्याच्या हसतमुख पत्नीने स्वागत केले. लोपसांग ची मुलगी घूनसा च्या निवासी शाळेत शिकत होती. पुढे तिला शिकायला दार्जिलिंग किंवा धरमशाला इथे पाठवायचे असे त्याचे स्वप्न आहे असे तो म्हणाला.
गरम गरम लेमन जिंजर टी घेतला आणि त्याच्या मुलीला आशीर्वाद देत पुढची चढण चढायला सुरुवात केली. वाट पुनः एकदा दम काढणारी. सुमारे 2100 मीटर्स ऊंची पासून थेट 2700 मीटर्स ची ऊंची गाठणारी, सारळसोट उभी. शेवटच्या टप्प्यात थेट पाण्याच्या प्रवाहातून जाणारी. तिथे तर वाटेवर आलेली नुसतीच दगड गोटयांची रास होती. सह्याद्रीत रुळलेल्या पायांना अशी भुसभुशीत वाट अनोळखीच म्हणायची.
वाट माथ्यावर येताच थोडे पठार लागले आणि पुढे ग्याब्ला ची पाटी सुखावून गेली. उत्तर पूर्वेच्या डोंगर कडांच्या बेचक्यात घूनसाधार नावाचे शिखर बर्फाची टोपी चढवून दिमाखात उभे दिसत होते. थोड्या पुढेच आजचे राहायचे प्रशस्त हॉटेल, लोपसांग च्या मालकीचे, आणि त्याही वरती एक छान बांधीव चोरटेन दिसत होता. त्यापाशी मांडव घालून बांधलेल्या पताका फडफडत होत्या. परमेश्वरा कडे आणि पितरांकडे आमच्यासाठी दुवा मागत होत्या.
प्रशस्त खोल्या असलेल्या हॉटेलमध्ये सामान उतरवून आणि घामेजलेले कपडे बदलून संध्याकाळी 50-70 मीटर्स उंचीवरल्या चोरटेन पर्यन्त चढून गेलो. तिथून ग्याब्ला चा पसारा, अर्थात दोन हॉटेल आणि तीन घरे आणि थोडीशी शेतीवाडी छान दिसत होती. डाव्या हाताला घूनसाधार आता संध्याकाळच्या सोनेरी किरणात न्हाऊन निघताना दिसत होते.
अंधार पडायला सुरुवात झाली तशी थंडी वाढू लागली. आज बाहेरचे तापमान कदाचित शून्याजवळ जाईल असे कोणी म्हणाले. त्यासाठी मनाची आणि कपड्यांची तयारी करून जेवण घेतले. ते जर्मन्स आमच्या पलीकडे बसले होते. आम्ही मधूनच मराठी मध्ये मधूनच इंग्रजी मध्ये बोलतोय ही त्याने हेरले. त्याने सहज विचारले की तुमची मातृभाषा इंग्रजी नाहीये ना? मग तुम्ही आपसात बोलताना आपल्या मातृभाषेतून का बोलत नाही आहात? इंग्रजीचा आधार का घेत आहात? जर्मनीतल्या तिनेही हाच प्रश्न पुनः एकदा विचारला. डोळ्यात झणझणीत अंजन घालावं असा तो प्रश्न! शिक्षण आणि व्यवहार यासाठी इंग्रजी ला सरावलेले आपण सर्व. आपसात बोलताना किमान मातृभाषेत बोला इतके त्याचे म्हणणे होते.
थोडा वेळ बाहेर येऊन स्वच्छ हवेतील आकाशाचे निरीक्षण केले आणि 7.45- 8 च्या सुमारास निद्रेच्या स्वाधीन झालो.
25 ऑक्टोबर रविवार:
आज “हाय अल्टीटयूड” च्या परिभाषेतील एक महत्वाचा टप्पा म्हणजे दहा हजार फूटांची ऊंची ओलांडणार होतो. थोडे लवकर म्हणजे 7.30 वाजताच निघायचा बेत होता. नाश्ता करत असताना बाहेर डोंगर उतारावर ऊन पडलेले दिसले आणि सूर्य वर येऊ लागला तशी उन्हाची रेघ झपाट्याने खालच्या दिशेने येताना दिसली. बालपणी उन्हाळ्याच्या सुट्टीत चाळीसगावी जाणे व्हायचे. कान्हदेशातील रणरणत्या उन्हाचे त्या वेळेस आम्हाला काही वाटत नसे, परंतु दुपारच्या वामकुक्षीच्या वेळे नंतर शेजारच्या मित्रांची हाक आली की आजी त्याला म्हणे “ अरे उन्हे उतरली की मग जा खेळायला”. त्या वेळेस संदर्भ उन्हाची तीव्रता कमी होण्याशी असे, इथे उन्हे वाटेवर उतरली की कसे छान गरम होत होते. वाक्प्रचार तोच आणि अनुभवही सुखद परंतु त्यातील क्रिया मात्र एकदम विरुद्ध होती आणि त्याची गंमत वाटून गेली.
डोंगर काठाने चाल सुरू झाली. चढाचा रस्ता मग थोडासा उतार मग पुनः चढ असे करत अडीच तीन तासाने एक तीव्र चढ लागला आणि त्याच्या शेवटी फाले गावाच्या नैसर्गिक पाषाण मुखातून आत प्रवेश केला. याक पालन करणाऱ्यांची काळवंडलेली लाकडी घरे आणि त्या सभोवती याक पाळण्यासाठी असलेली कुंपणे लागली. त्यामधून रस्ता, सलग छोट्या चढाचा. गांव ओलांडल्यावर एका विस्तीर्ण पठारावर नवीन टी हाऊस. आमच्या कासांग शेर्पाचे. आता नदीचे खोरे बऱ्यापैकी विस्तारले. इथे आम्ही 3200 मीटर्स उंचीवर पोहोचलो होतो. समोर घूनसा धार शिखर दिमाखात उभे.
कासांग च्या घरात स्वागत झाले. त्याचे आई आणि वडील तिथेच होते. आईच्या हातात चॉकलेटी-किरमिजी रंगाचे मोठे मणी असलेली जपमाळ होती आणि तिचा नाम जप सुरू होता. बाहेर सौम्य वारे सुटले होते. त्यामुळे आतच बसलो. ऊन आलेले असले तरी माफक गारवा हवेत होता, एखादे जॅकेट अंगात असावे असे वाटावे इतका. नेपाळमधील स्थानिक तरुणांचा एक ग्रुप भेटला. त्यांच्यातील एकाला घूनसा मध्ये श्वास घेण्यास त्रास होऊ लागल्यामुळे ते खाली उतरू लागले होते. आमच्या मागून चढून येणारा दूसरा नेपाळी तरुणांचा घोळका आमच्या पुढे गेला होता.
जेवणाची वेळ झाली होती. सुग्रास असे दाल-भात चे ताट समोर आले. त्याचा फडशा पाडून पुढे निघालो. इथून घूनसा 2 तास आणि धीम्या चढाची वाट. तरी दहा हजार फुट ऊंची ओलंडल्यामुळे सलग चढणे मुश्किल. दहा पंधरा पावले टाकली की धाप लागत होती. मग एक दोन श्वास जास्त घ्यायचे आणि पुढे.
घूनसा जवळ आले तसे घूनसा खोला चे पात्र अधिक विस्तारले. पाण्याच्या प्रवाहाकाठचे पांढरे गोटे आणि त्याचे वाळवंट विस्तारलेले दिसू लागले. दूरवर खोल्यावरील झुलता पूल दिसू लागला आणि पायांची गती आपोआप वाढली. आता दुतर्फा असलेल्या जंगलात फक्त देवदार ची सूचिपर्णी झाडे आणि गुरास ( ऱ्होडोडेंड्रॉन) ची सहा ते दहा फुटापर्यंतची झाडे दिसत होती. पूल ओलांडला आणि पीसफुल गेस्ट हाऊस कडे मोर्चा वळवला. “ when something good happens travel to celebrate; when something bad happens travel to forget, when nothing happens travel to make something happen” असे बोधवाक्य चितारलेल्या लाकडी दुमजली पीसफुल गेस्ट हाऊस मध्ये स्वागत झाले. राहण्यासाठी दोघा दोघांसाठी छोटे कोटेज होते. त्याला अटॅच स्वच्छतागृह. बाहेर विस्तीर्ण गावताळ पटांगण आणि कपडे वाळत घालायला छोटासा सज्जा. इतक्या उंचीवर ही व्यवस्था म्हणजे फारच ऐश! त्यातून इथला मुक्काम दोन रात्रीसाठी असणार होता.
घूनसा हे या खोऱ्यातील एकमेव मोठे गांव. चांगले चाळीस एक घरांचे. इथे जलविद्युत प्रकल्पातून येणारी वीज आहे आणि त्याची ओळख येण्याच्या वाटेवर फाले पाशीच दिसलेल्या वीजेच्या तारांमुळे होते. नेपाळ टेलिकॉम चा एक टॉवर इथल्या एक टेकाडावर असल्यामुळे परिसरात फोन ला चांगली रेंज आहे.
आवरून चहा घेतला, मित्र चमू फेरफटका मारण्यासाठी बाहेर पडले आणि आशिष कडून उद्या सरावासाठी जायचे ठिकाण खालूनच पाहून आले. उन्हे उतरली तसा गारठा वाढू लागला. आज तापमान नक्की शून्याखाली जाणार असे वाटू लागले. त्याच बरोबर ही लक्षात आले की ऐशो आरामाचे स्वप्न काही पूर्ण सत्य नाही. लाकडी फळकुटे मारून बंदिस्त केलेल्या कोटेज ला मधून मधून काही फटी आहेत आणि त्यामुळे बाहेरचे आणि आतले तापमान सारखेच राहणार आहे असे लक्षात आले! तरी असो, रात्री जे तीन वेळा उठावे लागणार तेव्हा तरी खोली उघडून बाहेर जावे लागणार नाही यांचे सुख होते हेही नसे थोडके.
26 ऑक्टोबर 2026 सोमवार:
रात्री तापमान गोठणबिंदूच्या खाली उतरले. बाहेर असलेल्या नळाची धार सकाळी गोठलेली पाहिली. थंडीचा सामना करताना उंचीवर जी चूक करायची नाही ती मी रात्रीत झोपेतच केली होती. अंगावरची जाड रजई मी डोक्यावरून घेऊन झोपलो आणि प्राणवायू कमी पडू लागला. पहाटे उठलो तेव्हा आपल्याला धाप लागली आहे/ लागते आहे असे वाटून अस्वस्थ झालो. श्वास-उच्छ्वासची गती मोजली. एका मिनिटांत 12-13. म्हणजे परिस्थिति काही वाईट नव्हती. परंतु मागील दोन अनुभव डोळ्यासमोर तरळू लागले आणि त्यांनी मनाचा ताबा घेतला. विद्याधर माझा रूम पार्टनर. त्याला सांगितले आणि मग आशिष च्या खोलीत गेलो. त्याने बसायला सांगून SPO2 मीटर वर तपासले. ऑक्सीजन 78% जो काल झोपायच्या आधी 86% होता. त्यात वाढ न होता घट झालेली. आपल्याला इथूनच माघारी जावे लागते का काय अशी शंका डोकावून गेली. आशिष ने धीर दिला. तुमचा चेहरा फ्रेश आहे आपण नाश्ता झाला की पुनः पाहूया असे म्हणून त्याने माझी भीती दूर पळविण्याचा प्रयत्न केला.
आज फक्त सरावाचे चालणे असल्यामुळे निवांतपणे यावरून 8 वाजता नाश्ता घेण्यासाठी डायनिंग हॉल मध्ये गेलो. उठल्यापासून आता पर्यन्त एका तासात पांघरूण दूर केल्यामुळे श्वास मोकळा झाला होता. नाश्ता झाल्यावर SPO2 मीटर ने ऑक्सीजन 92% दाखवला आणि शंकेचे मळभ दूर झाले. काल उत्साहाने घेतलेल्या Diamox वर उपाय म्हणून पाणी मात्र भरपूर प्या आणि आता खाली उतरेपर्यन्त Diamox घेत रहा असा सल्ला आशिष ने दिला.
नाश्ता करून आम्ही सरावा च्या टेकडी कडे अर्थात घूनसा व्ह्यू पॉइंट कडे निघालो. तिथून मागे कांचन जंगेच्या रांगेतील शिखरे दिसतात असे गाजर आशिष ने आम्हाला दाखवले होते. व्ह्यू पॉइंट ही नदीच्या पैलतीरावर ची टेकडी. मधल्या सुमारे 150 मीटर चढाई नंतर तिथे पताका लावलेल्या आणि सर्वात उंचावरच्या सुमारे 500 मीटर उंचीवर पताकांचे एक तोरण. सुहास, रोहित, विद्याधर, अनुष्का, जय आणि रवी ही बीनीचे शिलेदार, ते नक्कीच सर्वात वर पोचणार. ज्यांना जितके सोयीचे वाटेल तितके चढा आणि तिथे वेळ घालवून एकत्र उतरा अशी आशिष ची आज्ञा होती. शक्यतो सगळ्यांनी सर्वात उंच बिंदु गाठावा कारण उद्या त्याच्याही वरती जायचे आहे हा सल्ला होता.
धीम्या गतीने चढाई करत 2.15 -2.30 तासात उंचीवरचा व्ह्यू पॉइंट गाठला. समोर घूनसा धार शिखर, डावीकडे दूरवर मेरा शिखर सुंदर दिसत होते. उजवीकडे सेलेले पास कडे जाणारी व्हॅली आणि मागील बर्फाच्छादित शिखरे दिसत होती. समोर खाली घूनसा गाव आणि पायथ्याशी वाहणारा घूनसा खोला असे सुंदर दृश्य पाहत अर्धा तास थांबलो आणि मग उतरायला सुरुवात केली.
1.30 च्या सुमारास जेवण केले आणि मग थोडी विश्रांती घेऊन “झोंगा कॅफे” कडे मोर्चा वळवला. ताशी रिंजी शेर्पा या कॅफे चा चालक मालक. तो तिबेटी बौद्ध धर्माचा. इथेच जन्मला. सुदैवी योग म्हणून कोणी सिंगपूरच्या कुटुंबाने त्याचे पालकत्व स्वीकारले आणि सिंगापूरला जाऊन शिकला, हॉटेल मॅनेजमेंट शिकून तिथे नोकरी केली. 2019 मध्ये तिथले सर्व सोडून परत आपल्या गावी आला आणि त्याने ही गेस्ट हाऊस आणि कॅफे बांधले आणि चालवायला सुरुवात केली. माटेरियलिस्ट जगात मी फिट नाही, बौद्ध जीवन पद्धती ही माझी जीवन पद्धती आहे असे लक्षात आल्यावर मी सिंगापूर चे विलासी जीवन सोडून इथे परत आलो असे त्याने सांगितले. त्या कॅफे मधली बुद्ध प्रतीमा, दलाई लामा यांची प्रतिमा, त्या भोवती ठेवलेले कप, बशी विविध पात्रे यांची मांडणी या सर्वांना काही धार्मिक अर्थ आहे आणि बौद्ध तत्वज्ञान ही सगळ्यात क्लीष्ट गोष्ट आहे असा अभिप्राय त्याने व्यक्त केला. आम्हाला विशेष वाटले. कांचनजंगा या नावातील गर्भित अर्थ त्याने सांगितला. घूनसा ही नाव घुईसा चे अपभ्रंश झालेले रूप आहे असे तो म्हणाला. इथे वसलेल्या तिबेटी समुदायाचे पूर्वीचे मूळ ठिकाण म्हणजे अजून वर असलेले खांबाचेन. थंडी सुरू झाली की तिथे बर्फ पडतो आणि पूर्वी गो पालक असलेले ही तिबेटी स्थानिक लोक घुईसा म्हणजे थंडीत राहायचे ठिकाण म्हणून इथे येऊन राहायचे असे त्याने सांगितले. हिमालयातील शिखर चढाईच्या मोहिमा सुरू होण्याअगोदर पशुपालन आणि पिकेल तेव्हढी बटाटा, मुळयाची शेती हे इथले उपजीविकेचे साधन होते. जस जसे गिर्यारोहक, पर्यटक इथे येऊ लागले तसे त्यांची व्यवस्था हे ही एक उपजीविकेचे चांगले साधन आहे हे स्थानिकांच्या लक्षात आले आणि आजची व्यवस्था निर्माण झाली. परंतु कांचन जंगा ही संरक्षित क्षेत्र असल्यामुळे या व्यवस्थेच्या वाढीला मर्यादा आहेत ही त्याने आवर्जून सांगितले. ते चूक की बरोबर यावर त्याने त्याचे मत व्यक्त केले नाही.
त्याने केलेले चविष्ट केक खाऊन, मस्तपैकी कॉफी पिऊन आणि गप्पा ठोकून आम्ही त्याचा निरोप घेतला. गारठा वाढण्या आधीच गेस्ट हाऊस गाठले. बंगालच्या उपसागरात आलेले चक्रीवादळ ( त्याचे नाव अर्णव होते ही नंतर कळले) ओरिसा ला धडक देणार आहे आणि त्याचा परिणाम म्हणून गुरुवारी कांचनजंगेच्या परिसरात हिमवादळ होणार असा अंदाज असल्याचे विद्याधरच्या पत्नीने फोन करून सांगितले. आता पुढे काय असा प्रश्न निर्माण झाला. कांचनजंगेचे दर्शन हा बेत बदलून जानू च्या बेस कॅम्प ला जाऊन परतावे का? असा विचार विद्याधर ने मांडला. गिरीप्रेमी च्या पुणे ऑफिसमधील मार्गदर्शक आणि पीक प्रमोशन च्या काठमांडू ऑफिस मधील मार्गदर्शक हवामानाचा अंदाज घेत होते आणि आशिष आणि कासांग च्या संपर्कात होते. हवामान गुरुवारी संध्याकाळी अर्थात आमचा “द डे” झाल्यावर खराब होईल असा अंदाज असल्याचे त्यांचे मत होते. त्यानुसार पुढे जात राहायचे असा निर्णय आशिष ने घेतला आणि आम्ही त्याला दुजोरा दिला.
27 ऑक्टोबर मंगळवार:
सकाळी 7.30 वाजता प्रस्थान केले. आकाश निरभ्र होते आणि वारा सौम्य वाहत होता. थंडी अर्थातच होतीच. रात्री बाहेर ठेवलेल्या पाण्याच्या बादलीतील पाणी गोठून गेले होते. लवकरच छान ऊन आले. वाट देवदार च्या झाडीतून होती आणि प्रशस्त आणि चांगली बांधीव होती. कधी ती नदीच्या पात्रात उतरे कधी तिच्यापासून दूर जाई . वाटेवरची झाडांची पाने थंडीची चाहूल लागून पिवळी पडलेली, गुरास ची पाने गुंडाळी झालेली आणि एकूणच निसर्ग हिवाळी सुट्टीची तयारी करत असलेला दिसला. नदीजवळ पिवळ्या पानांचा पट्टा आणि त्यावर अजून हिरवाईची आस असलेली
झाडे त्याच्याही वर रुक्ष दगडी डोंगर भिंती त्यातून कोसणारा एखादा धबधबा असे सुंदर पोस्टर मध्ये दिसावे तसे दृश्य. आम्ही हळू हळू ऊंची गाठत होतो.
जंगलातील या वाटेवर एक छोटेसे टी हाऊस. तिथेच आमची जेवायची व्यवस्था केली होती. निळ्या आभाळाच्या छत्राखाली बाहेरच जेवायला बसलो. दाल-भात एकदम चविष्ट झालेले. आमचे जेवण होईतो तिथली माऊली भांडी धुण्यासाठी नदीच्या प्रवाहातून एक बॅरल भरून पाणी, मजेत घेऊन आलीसुद्धा. भाषेची अडचण असल्यामुळे फार संभाषण तिच्याबरोबर नाही. जे काय समजून घ्यायचे ते आमच्या गाईडस च्या मार्फतच.
थोड्याच वेळात हजारे-ओझर ची पाटी, एक अजस्त्र मोठी शिळा आणि त्याखाली तयार झालेली नैसर्गिक गुहा लागली. तिथे एक छोटेसे शिवमंदिर आणि अनेक झेंडे लावलेले दिसले. समोरच्या बाजूस वन खात्याने उभारलेले छोटेसे विश्रांतिस्थान. इथे एक ब्रेक झाला आणि मग कासांग पोखरी चा चढ सुरू झाला. खाबरू डोम शिखराच्या पायथ्याने आम्ही चालत होतो. डावीकडे घूनसा खोला. त्या पलीकडे पसरलेल्या कुंभकर्ण हिमानदीच्या मुखाशी कासांग पोखरी चे तळे तयार झालेले. त्याचे टेकाड चढत जाऊन त्याला वळसा घालायचा होता. तळे आमच्या पासून उंचावर. हिमनदीने ओबाडून आणलेल्या दगड गोटयांची रास रचली गेलेली त्याचीच ही नैसर्गिक भिंत.
आस्ते कदम चढाई करीत जानू व्ह्यू पॉइंट च्या पाटी पर्यंत पोचलो आणि उजवीकडे नजर गेली. निळ्या अभाळच्या पार्श्वभूमीवर उंच आभाळात घुसलेले कुंभकर्ण पूर्व शिखर, त्याच्या उजव्या अंगास कमी उंचीचे जानू ( नकाशानुसार फोलेसोबी थोंग ) आणि त्याला चिकटून खाबरू डोम अत्यंत मनोहारी दिसत होते. कुंभकर्ण चा उत्तर दिशेचा सरळसोट कडा अतिशय सुंदर दिसत होता. त्याच्या डाव्या हाताला मागे कांचनजंगा रांगेतील साऊथ शिखर सुंदर दिसत होते. गर्द निळे आभाळ, ज्यामध्ये ढगाचा एकही पुंज नाही असे आणि सुंदर दिसणारी आभाळात घुसलेली शिखरे इतक्या जवळून पाहायला मिळणे ही अहोभाग्यच. फिल्म कॅमेरा असता तर एखादा रोल केवळ इथेच खर्ची पडला असता!
तितक्यात वरून भरल चे एक कुटुंब धावत खाली आले. गिर्यारोहक हा निरुपद्रवी प्राणी त्यांच्या ओळखीचा झालेला असावा. त्यामुळे अजिबात न बुजता ते आम्हाला दर्शन देऊन खाली निघून गेले.
मग पुढे निघालो. झुलता पूल ओलांडून पैलतीर गाठला आणि थोडे पुढे जात खांबाचेन कॅम्प गाठला. आज आम्ही 4200 मीटर्स उंचीवर पोचलो होतो आणि रात्री थंडी चांगलीच वाढणार होती. संध्याकाळी कॅम्प मध्ये फिरायला फेदर जॅकेट काढले. बंगालच्या उपसगरातील वादळाचा काही परिणाम होऊ लागला होता. संध्याकाळी वादळाच्या मुख्य बिंदुपासून सर्वात दूरच्या त्रिज्येमध्ये भिरकवलेले ढग वाऱ्यासावे येताना दिसू लागले. सूर्य मावळताना समोरच्या कुंभकर्ण पूर्व, जानू आणि खाबरू डोम वर पडू पाहणारे सोनेरी सूर्यकिरण दूरवर ठाण मांडून बसलेल्या ढगांनीच गिळंकृत केले आणि अंधार पडू लागला.
जेवण करून कुडकुडत्या अंगाने जरा बाहेर डोकावलो. पौर्णिमा होऊन दोनच रात्री उलटलेल्या. समोरच्या मेरा शिखरामागे चंद्र उगवत होता आणि पिठूर चांदणे तीनही शिखरांवर पसरले होते. त्यांच्या अंगावरील शुभ्र बर्फ त्या चांदण्यात उजळून दिसत होता. त्याला कॅमेरा मध्ये बंदिस्त करण्याचा मोह आवरता आला नाही आणि तंत्रज्ञानाच्या कृपेने ते शक्यही झाले.
28 ऑक्टोबर बुधवार:
आज सुमारे 500 मीटर चढाई आणि 10 किमी अंतर पार करायचे होते. तीव्र चढ कुठे नसला तरी एक मोठा रॉक फॉल चा भाग आजच्या वाटेत होता. सकाळी 7.30 वाजताच निघालो. दोन तासांची ऊर धपापणारी पायपीट झाल्यावर रॉक फॉल चा भाग लागला. डावीकडील डोंगर कडा निखळलेला. त्याच्या भुसभुशीत उतारांवरून दगड गोटे घसरून मधल्या एका फळीत त्यांचा ढीग झालेला. त्याच्या खाली मोठ्ठ्या शीळांचा पट्टा आणि त्यावरून वाट. लोपसांग शेर्पा पुढे, मग बिनीचे शिलेदार आणि आशिष आमच्या मागे. मागच्या फळीत कासांग शेर्पाच्या बदली एक दिवस आलेला अर्जुन शेर्पा मध्ये चौघे आणि मागे रिंजी दाई. असे आम्ही निघालो. वरुन उतरून येणारे परदेशी गिर्यारोहक याच पट्ट्यात भेटले. या पट्ट्याच्या शेवटाकडे उंचावरून कोसळणारा एक सुंदर धबधबा. त्याच्या प्रवाहावर घातलेला एक लाकडी पूल आणि त्या पुढे एक तीव्र चढ.
आम्ही तो धोकादायक भाग ओलांडून पूलापाशी पोचलो. जरा श्वास घेतो तर उंचावर भरल बागडताना दिसले. त्यांच्या पायतून सुटणारे छोटे दगड वेगाने खाली येताना दिसले. वरून खाली जाणाऱ्या आणि खालून वर येणाऱ्या शेर्पानी मागून येणाऱ्या सर्वांना सावध केले आणि काही अनर्थ टळला.
पुढचा चढ ओलांडताना धाप लागली. खांबाचेन च्या अलीकडेच मोठे वृक्ष संपले होते आणि छोटी खुरटी झुडुपे दिसू लागली होती. त्यातील बऱ्याच झुडुपांना लाल चुटुक मोहक रंगाची फळे लागलेली. त्यातील सीबक-थोन च्या तीन चार बेरी आशीष ने दिल्या. उंचीला शरीर सरावण्यासाठी आणि शक्तीसाठी या बेरीज अतिशय उपयुक्त ठरतात. फक्त अनेक प्रकारच्या बेरीज मधून त्या ओळखता यायला हव्यात.
उजवीकडे मेरा शिखर सुंदर दिसत होते. त्यावरच्या दोन हिमनद्या ओथंबून खाली आलेल्या. मान खाली घालून चालत असता एकदम कडाडल्याचा आवाज आला. एका हिमनदीचा काही भाग खाली कोसळला होता आणि त्याने अव्हलॉंच चे स्वरूप धरण केले होते. अगदी छोटा, आमच्यासमोर, तरी पुरेसा दूर होता. तरीदेखील हा अव्हलॉंच प्रत्यक्ष पाहताना रोमांच उभे राहिले. थोडा वेळ पुढे गेलो आणि दुसऱ्या हिमनदीचा काठ असाच कोसळला आणि दूसरा अव्हलॉंच पाहायला मिळाला.
मग रामधांग चे टी हाऊस लागले. पिवळ्या चोचीचे कावळे आकाशात थव्या थव्याने मुक्त विहरत होते. डावीकडील गीमिगेला आणि उजवीकडील मेरा यांच्या मागे यालुंग कांग अर्थात कांचनजंगा २ चा उतार आणि तिथली हिमनदी छान दिसत होती. गीमिगेला चा सुटलेला सुळका जीवधन च्या खडा पारशी सारखा दिसत होता. आम्हाला त्याच्या पहाऱ्यात त्याला उजवीकडे ठेवून पुढे जायचे होते.
दूरवर आधी द्रोमो री शिखर आणि नंतर पाथीभरा शिखर दर्शन देऊन गेली आणि नेपाळ १- नेपाळ २ शिखरे दर्शन देत उभी ठाकली. रामधांग टी हाऊस मध्ये जेवण घेतले आणि पुढे निघालो. वाट नदीच्या डाव्या काठाने चढत चढत उजवीकडे वळत गेली आणि एका उंच जागी पोहोचली. खाली सुस्त पसरलेल्या कांचनजंगा हिमनदीचे सुंदर दर्शन झाले. दोन्ही काठाच्या डोंगरांना ओरबाडून आणलेले दगड मातीचे थर तिच्या अंगावर पसरले होते. तिच्या मुखाशी बर्फ वितळून तयार झालेले मोठे सरोवर, हिरव्या- निळ्या रंगाचे पाणी सामावलेले. डावीकडे एका टेकडाच्या पलीकडे ल्होनक कॅम्प. समोर कांचनजंगा हिमानदीच्या काठाने जाणारी अस्पष्ट पायवाट थेट किरात चुली आणि नेपाळ १ शिखराच्या पायथ्याशी जाणारी आणि तिथेच हिमनद्यांच्या संगमाशी पांगपेमा म्हणजे कांचनजंगा बेस कॅम्प, आमचे गंतव्य ठिकाण, ल्होनक पासून फक्त ८ किमी अंतरावर. उठून उत्तरेकडचे क्षितिज गोलाकार दिसत नव्हते कारण नेपाळ १ शिखरामध्ये क्षितिज सामावून गेले होते.
आशिष पुढे होता. २०१७ साली त्याने हा ट्रेक केला तेव्हा हिमनदीच्या मुखशी असलेले हे तळे अगदी छोटेसे होते असे तो म्हणाला. या वर्षी नेपाळ मध्ये हाहा:कार घडविणाऱ्या पूराच्या मुळाशी अशीच ग्लेशियल लेक होती. दगडा मातीची तयार झालेली नैसर्गिक भिंत एका मर्यादेपर्यंत टिकाव धरेल . पाणी त्यापेक्षा वाढले किंवा एखादी लँड स्लाईड किंवा हिमस्खलन नेमके तिथे झाले तर ती नैसर्गिक भिंत केव्हाही फुटू शकते. आणि मग प्रलयच.
आम्ही हा विचार करीत डावीकडे वळलो. छोटेसे टेकाड पार करत आणि ल्होनक खोला ओलांडून ल्होनक च्या विस्तीर्ण वाळवंटी बीच वर पोचलो. अगदी गोक्यो लेक ची आठवण व्हावी असाच परिसर. फक्त सुंदर अश्या गोक्यो लेकची जागा वालुकामय पठाराने घेतलेली. त्याच्या काठावर ल्होनक कॅम्प चे गेस्ट हाऊस. ऊंची ४७८० मीटर्स. दुपारी २.३० च्या सुमारास तिथे पोचलो. ऊन असल्यामुळे थंडी विशेष वाजत नव्हती. आधी पोचलेल्या काही विदेशी गिर्यारोहकांचे पोर्टर्स तिथे चक्क व्हॉली बॉल खेळत होते. आम्हाला सरळ रेषेत वीस पावले टाकताना सुद्धा श्वास लागत होता!
आज आमच्या चमूतील गायत्री चा वाढदिवस होता. आशिष आणि शेर्पा टीम ने तिथल्या साधनांचा वापर करून सुरेख केक बनवून तिला आणि आम्हाला आश्चर्याचा धक्काच दिला.
संध्याकाळी ढग भरून येऊ लागले. जेवण ६.३० वाजताच झाले. हवामानाचा अंदाज आला. सकाळी हवा मोकळी असेल आणि दुपारनंतर बिघडायला सुरुवात होईल असा अंदाज वर्तवला होता. पुढे ३ दिवस हवा खराब राहील असे कळले. उंचावरच्या सर्व मोहिमांना परत येण्याच्या सूचना देण्यात आल्या होत्या.
त्यामुळे पहाटे ४ वाजताच पुढे कूच करायचे, जमेल तितक्या लवकर पांगपेमा गाठून कांचनजंगेचे दर्शन घ्यायचे आणि मग वेगाने उतरत खांबाचेन गाठायचे असा बेत आशिष ने जाहीर केला. आम्ही त्यासाठी आवश्यक तयारी करून झोपी गेलो.
29 ऑक्टोबर, गुरुवार
पहाटे 3 चा गजर झाला. रात्री लवकर झोपूनही झोप पूर्ण झाल्यासारखी वाटेना. स्वच्छतागृहाच्या आयताकृती चतकोर खिडकीतून मागे बेस कॅम्प कडे जायचा रस्ता दिसत होता.अश्विन कृष्ण चतुर्थी असल्यामुळे चंद्र प्रकाश बऱ्यापैकी होता. क्षणात असे वाटून गेले की काल रात्री भरून आलेले आभाळ विखरून गेलेले असावे. संध्याकाळी वाटली त्यापेक्षा थंडी जरा कमी आहे असे वाटत होते. बाहेर दिसणारा प्रकाश आणि कमी वाटणारी थंडी ही दोन विरुद्ध निरीक्षणे होती आणि मनात शंकेची पाल चुकचुकण्यासाठी पुरेशी होती.
आवरले, बॅग आणि सॅक भरून तयार झालो. अपेक्षित थंडीचा आणि वाऱ्याचा तडाखा झेलण्यासाठी कपड्यांचेआवश्यक लेअर घालून बाहेर पडलो. बाहेर पडताच आकाशाकडे लक्ष गेले. आभाळ ढगांनी गच्च भरले होते. चंद्र कुठे आहे तेव्हढे फक्त कळत होते आणि ढगांची संपूर्ण चादर चंद्र प्रकाशा च्या पांढुरकीने न्हाऊन निघाली होती. आज आता पुढे जाणे धोक्याचे ठरेल हे बाहेर पडून आकाशाकडे बघणाऱ्या प्रत्येक अनुभवी ट्रेकर च्या लक्षात आले. आशिष ने सगळ्यांना एकत्र केले आणि पुढे न जाण्याचा निर्णय जाहीर केला. 7 वाजता निघून खाली थेट घुनसा पर्यंत जाण्याचा निर्णय त्याने सांगितला.
अगदी जवळ येऊन सुद्धा पुन्हा एकदा ठरवलेलं लक्ष्य गाठणे हुकलेच. वादळचा फटका आज संध्याकाळी बसेल तोवर इतक्या उंचीवर जितके धावत पळत जमेल तसे जाऊन कांचनजंगेचे दर्शन घेऊन संध्याकाळी हवा खराब होण्या अगोदर कांबाचेन पर्यंत तंगडतोड करण्याची तयारी सगळ्यांनीच केली होती. परंतु बदलत्या हवामानामुळे हा निर्णय बदलावा लागू शकतो याची कल्पना असल्यामुळे मनाची तयारी झालेलीच होती. त्यामुळे बूट काढून अंगावर चढवलेल्या ट्रेकिंगच्या कपड्यानिशी पुन्हा पांघरुणात शिरलो. दोन तास झोप होते ना होते तेव्हढ्यात सुहास ने हाक मारली. बाहेर हिमवर्षाव सुरू झालाय आता अवघड परिस्थिती होणार अशी चिंता त्याने व्यक्त केली. खिडकीच्या काचेतून बाहेर वाळत घातलेल्या गोवऱ्या पटापट उचलणारी स्थानिक महिला दिसली. कॅम्पवर आवराआवरी ची गडबड सुरू झालेली दिसली. बूट घालून तयार होऊन नाश्त्यासाठी बाहेर आलो. कॅम्पच्या वेशीवरचे तंबू जमिनीवर आडवे झाले होते आणि वेगाने आवरले जात होते. जमिनीवर हिमाचा पातळ थर पसरला होता आणि नाजूक हिमकण तरंगत तरंगत खाली येत होते, जमिनीवर विसावत होते. थोड्याच वेळात संपूर्ण परिसरावर पातळ पांढरी चादर पसरली.
नाश्ता करून गणरायाचा गजर केला आणि पाठीवर सॅक टाकून आणि बर्फासाठी तंबूसारखा पोंचो घालून चालायला सुरुवात केली. बर्फाच्या चादरीवरून पायांचा चुरू चुरू आवाज करत आमची रांग निघाली. ल्होनाक च्या वाळवंटातून वाहणारी ल्होनाक नदी आक्रसून संथ वाहत होती, तिचे दोन्ही काठ गोठलेले आणि मध्यवर्ती प्रवाह खळखळ न करता मार्गक्रमण करीत होता, अगदी थेट तळ दिसेल इतका नितळ, पारदर्शी.
लाकडी पूल ओलांडून चढायची वाट लागली. आज उतरायचे असले तरी अजूनही आम्ही उंचीवर आहोत याची जाणीव झाली. मनाची गती आणि पायांची गती जुळत नव्हती कारण फुफ्फुसे अजून पुरेसा प्राणवायू पुरवू शकत नव्हती. वेग कमी झाला. ल्होनाक चे प्रथम दर्शन झाले त्या बिंदूवर पोचलो. खाली कांचनजंगा पासून येणारी तमोर हिमनदी सुस्त पसरलेली. काल तिने पांघरलेली दगड मातीची राखाडी चादर आज त्यावर पसरलेल्या शुभ्र हिमाच्या दुलई खाली झाकून गेली होती. मुखाशी तयार झालेल्या हिरव्या घनगर्भ रंगाच्या विस्तीर्ण तळ्याचा पृष्ठभाग गोठलेला, त्यामध्ये तरंगणारा एखादा छोटा हिमनग आणि त्यावर पसरलेली शुभ्र हिमाची चादर. दूरवर पांगपेमा ची दिशा हिमवृष्टी मुळे धुरकटलेली आणि त्या मागे अस्पष्ट दिसणारे द्रोमो री शिखर. तिथूनच या परिसराला नमस्कार केला आणि उताराची वाट धरली. शुभ्र स्फटिकाचे कण झेलत अंतर मागे पडू लागले.
रामधांग चे टी हाऊस दूरवर दिसू लागले त्या आधी मेरा पीक आणि रामधांग चांग च्या मधून मागे दिसलेले कांचनजंगा 2 म्हणजेच यालुंग कांग चा उतार आणि आईस फॉल आता पूर्णपणे ढग आणि धुक्याच्या पडद्या आड गेले होते.
तासाभरात रामधांग गाठले, थोडा वेळ बुड टेकले आणि पुढे निघालो. रॉक फॉल चा भाग लागला. लोपसांग शेर्पा पुढे होता. त्याने पहिला चमू एकत्र केला आणि आम्ही त्याच्या मागोमाग निघालो. त्याचे आणि मागून येणाऱ्या कासांग शेर्पा चे उजवीकडे वरती लक्ष होतेच. आम्ही मध्यात असतानाच वरून दगड निसटल्याचा आवाज आला. दोन तीन मोठे गरगरीत गोटे उड्या मारत खालच्या दिशेने येऊ लागलेले दिसले. वेगाने खाली कोसळणारे दगड कोणत्या लक्ष्याकडे झेपावत आहेत ते खालून पाहता समजत नाही. लपायला मोठे दगड शोधेपर्यंत ते कोसळणारे गोटे दगडांच्या राशीच्या वरच्या मधल्या फळीत विसावले आणि त्यांनी जास्तीच्या गोट्यांना आमच्या कडे ढकलण्याचे टाळले.
मग वेगाने पुढे निघालो. मेरा शिखराचा कळस ढगांमध्ये लपलेला आणि त्यांचे अंग शुभ्र हिम कणांची चादर लेऊ पाहत असलेले. वाट डोंगर रांगेच्या मध्यातून कधी उतार कधी चढायची अशी. मधूनच बर्फवृष्टीचा वेग वाढे, मधूनच कमी होई. बर्फाचे कण अंगावरून उडून जमिनीवर पडत. जमिनीचे तापमान शून्याच्या वर असल्याने क्षणात त्याचे जलबिंदू होऊन धरित्री मध्ये मुरून जात.
11.30 वाजता खांबाचेन कॅम्प दिसू लागला. बर्फ पडतच होता. कालच जिथून निघालो त्याच टी हाऊस मध्ये पोचलो. लोपसांग शेर्पा आधीच तिथे पोचला होता आणि त्याने जेवणाची तयारी केलेली होती. अंगावर बर्फ झेलीत तिथे पोचलो आणि पाठीवरची सॅक उतरवली तेव्हा पत्र्याच्या छप्परावरून वितळलेल्या बर्फाच्या पाण्याच्या पागोळ्या टिप टिप पडत होत्या. त्याच्या आड सॅक उतरवून पोंचो काढून ओलेत्या अंगाने बूट झटकत डायनिंग हॉल मध्ये प्रवेश केला.
आधी गरम लेमन टी आणि नंतर दाल भात चे सुग्रास ताट समोर आले. आमचे जेवण होता होता तो डायनिंग हॉल खालून येणाऱ्या आणि तिथेच राहणाऱ्या गिर्यारोहकांनी खचाखच भरून गेला. अचानक बदललेल्या हवामानामुळे गिर्यारोहकांची वर्दळ थांबली की प्रत्येक कॅम्प वर गर्दी होणार हे उघड होते.
जेवून लगेच निघालो. खांबाचेन नंतरचा झुलता पूल ओलांडला आणि कासांग पोखरी चा उतार उतरू लागलो. कालचे कुंभकर्ण, जानू चे अविस्मरणीय चित्र डोळे पुन्हा शोधू लागले. परंतु आज त्यांनी ढगाच्या पडद्याआड राहणेच पसंत केले. सुमारे 2.30 वाजता ते उतार उतरून जंगलातील वाटेवर पाऊल ठेवले.
वाटेवर आडवे येणारे झरे त्यांच्याबरोबर उतारावरचा वालुकायुक्त डोंगर ओरबाडून आलेले. त्या घसाऱ्यातून एका पावलाची पायवाट, कुठे ओलांडण्यासाठी केलेला फळकुटाचा किंवा सरळसोट बुंध्याचा पूल, तिथवर पोचण्यासाठी लागणारा चढ, मग थोडा उतार मग पुढचा झरा असा प्रवास सुरू होता. आम्ही उंचीवरून खाली येत असलो तरी तो उतार सलग नव्हता. त्यातून वरुण राजा अजूनही रुसलेलेच. घुनसा खोला च्या दरीतून वाऱ्यासवे वर चढणारे ढग होतेच. कधी ते धाप लागल्यासारखे थांबत मग पुन्हा पुढे निघत. कधी एखादा पुंजका शेजारच्या डोंगरावर थोडा वेळ रेंगाळे, मग वाऱ्याची करडी नजर त्यावर पडून त्यासोबत पुढे चालू लागे. उंच आभाळात छत्र धरलेले काळे ढग मात्र बरसण्यातच दंग.
कुंद झालेल्या हवेमुळे आणि सकाळपासून सुरू झालेल्या पावसामुळे गुरास ची गुंडाळी झालेली पाने पुन्हा सरळ झालेली आणि फांदीपासून विलग होण्याचा त्यांचा बेत थोडा लांबणीवर पडल्यासारखी ताजी तवानी झालेली. झाडांवरील मॉस जागोजाग लोंबकळत खाली आलेले अगदी विपिंग विलो सारखे दिसणारे. त्यावरून ओघळणारे पावसाचे थेंब थेंब पाणी. आभाळातील गच्च ढगांची दाटी आणि झाडांनी धरलेली सावली यामुळे अंधारून आलेले. समोरून चढत येणारे कोणी नाही, वरून खाली जाणारे एखाद दुसरे कोणी सोडल्यास वातावरण एकदम स्तब्ध. घुनसा खोल्यातील खळखळत वाहणाऱ्या पाण्याचा गंभीर आवाज तेवढा सतत सोबत करणारा. एखाद्या इंग्लिश हॉरर चित्रपटात दाखवावे तसे थंड स्तब्ध वातावरण आणि त्यातून घुनसा गाव 5 व्हायच्या आत गाठण्याचे लक्ष्य ठेवत निघालेलो आम्ही 4-5 जण. अपेक्षित वेळेत घुनसा गावाच्या वेशीवर पोचलो. दोघे पोर्टर चहाचा थर्मास घेऊन वर येताना भेटले. आमच्या बऱ्याच मागून तेजा, अमोल, अनिरुद्ध, गायत्री आणि सोबतीला कासांग शेर्पा आणि रिंजी दाई येत होते. तेजा यांच्या पायाला आलेल्या ब्लिस्टर मुळे त्यांना चालायला त्रास होत होता आणि त्यामुळे गती कमी होऊन ते पोहोचेपर्यंत अंधार पडेल यासाठी त्यांच्यासाठी तो थर्मास घेऊन ते पोर्टर वरती निघाले होते. थोडे वरती जाऊन ठरलेल्या ठिकाणी त्यांनी ते सर्व साहित्य ठेवले आणि परत फिरून आम्हाला ओलांडून धावत ते घुनसा कडे निघून गेले. आम्ही 5 वाजता घुनसा मध्ये पोचलो. आज 21 किमी ची पायपीट झाली होती आणि पावसाचा जोर तुलनेने कमी असल्यामुळे बूट भिजले नव्हते. लॉज मध्ये जाऊन कोरडे कपडे चढवले, थंडी वाजत होतीच. मागची फळी पोचायला जवळपास 7 वाजले.
आज ल्होनक सोडल्यापासून शिखर दर्शन हुकल्याची रुखरुख लागली. याला अपयश म्हणावे का? आपली तरी काय चूक? अश्या विचारांनी मनात गर्दी केली. आणि मग कविवर्य मंगेश पाडगांवकर यांची “ सांगा कसे जगायचे , कण्हत कण्हत की गाणे म्हणत, तुम्ही ठरवा” ही कविता आठवली. घूनसा येता येता आजच्या दिवसात निसर्गाची जी रूपं दिसली त्यामुळे या कवितेच्या धर्ती वर एक कडवे सुचले:
एखाद्या गिरीभ्रमण मोहिमेत
इप्सित यश अचानक हुलकावणी देतं
परतीच्या प्रवासात निसर्गाच वेगळंच रूप दर्शन देतं
आभासी यश हुकलं म्हणून हळहळत परतायचं
की निसर्गाच्या रूपातल्या त्याला शरण जायचं
तुम्हीच ठरवा
सांगा कसं जगायचं कण्हत कण्हत की गाणं म्हणतं...
उद्या इथून खाली उतरायचे की नाही हे खालच्या कॅम्पवर राहायला जागा मिळणार की नाही यावर अवलंबून होते. आज तिथे थांबलेले गिर्यारोहक उद्या सकाळी पुढे जायला निघाले किंवा हवेचा अंदाज घेऊन परत फिरले आणि पाऊस बेताचा राहिला तरच इथून हलायचे अन्यथा एक दिवस इथेच मुक्काम ठोकायचा असे आशिष ने सांगितले. रात्रीचे जेवण पोटात ढकलून झोपलो. श्रमामुळे झोप लागताना एकदम गाढ लागली.
३० ऑक्टोबर शुक्रवार:
सगळे कालच्या पायपीटीने दमले होते. रात्रभर पावसाने झोड उठवली होतीच. सकाळी ८ वाजता नाश्ता करण्यासाठी जमलो. खालच्या कॅम्प वर जागा नसल्यामुळे आज घूनसा मध्येच मुक्काम पडणार ही नक्की झाले. मग टेबला भोवती गराडा पडला. गायत्री जवळचे कॉन्वरसेशन कार्डस बाहेर आले आणि तो खेळ रंगला. गेले ७ दिवस एकत्र भटकंती करणाऱ्या मित्रांच्या आयुष्यात घडून गेलेल्या घटनांचे अधिक खुमासदार वर्णन ऐकत मध्यानहीची वेळ झाली. बाहेर पाऊस पडत होताच. शेजारच्या शेतात मधूनच तिथली गुबगुबीत कबुतरे उतरत परत आभाळात झेप घेत ढग भरल्या आकाशात भरारी घेत. आसपासच्या सर्व डोंगरांच्या शिखरांना एव्हाना शुभ्र हिमाने न्हाऊ घातले होते.
दुपारी जेवून खोलीत परतलो आणि थोड्या वेळाने झोंगा कॅफेत गेलो. घूनसा मध्ये भटक्यांची गर्दी झालेली आणि त्यातील बरेच लोक तिथे आलेले. त्यामुळे ताशी रिंजी शेर्पा खूप कामात होता. आज केक उपलब्ध नव्हता, एक कप कॉफी वर समाधान मानून संध्याकाळी परतलो. उद्या काहीही झाले तरी खालच्या दिशेने प्रयाण करावेच लागणार होते.
३१ ऑक्टोबर शनिवार:
रात्री पासून पाऊस जरा उसंत घेत पडत होता. सकाळी उठलो तेव्हा आभाळ अजूनही ढगांनी भरलेलेच होते. आवरले, नाश्ता केला आणि ७ वाजताच निघालो. घूनसा खोल्याचे पाणी वाढलेय असे पूल ओलांडताना उगाचंच वाटले. उताराकडे चालण्याचा वेग वाढला होता. शरीर उंचीला सरावले होते. अंगातील पोंचो थोड्या वेळाने काढला आणि घामाच्या बाश्पीभवनास मोकळीक करून दिली. तासाभरात फाले आले. इथे कासांग दाईच्या टी हाऊस मध्ये चहा घेतला. आत्ता पाऊस पडत नव्हता आणि ढग विरळ होत आहेत की काय असे वाटू लागले होते. त्यामुळे उत्साह वाढला आणि पाय वेगाने अंतर कापू लागले. हळू हळू झाडांची ऊंची वाढू लागली आणि ढगांचे आक्रमण सुद्धा. आता पाऊस गाठणार केव्हाही असे वाटू लागले. ग्याब्ला जवळ येताना पावसाची भुरभुर सुरू झाली आणि पोंचो पुनः अंगावर चढवावा लागला. ऐन ग्याब्ला आले आणि पावसाचे टपोरे थेंब कोसळू लागले. त्याचा जोर इतका वाढला की भीमाशंकरचा पावसाळी जंगल ट्रेक करतोय असे वाटावे. ढगांची हालचाल आणि भीतीदायक गडगडाट ऐकू येऊ लागला. लोपसांग च्या टी हाऊस मध्ये जेवण असे ठरले होते. त्या लागलेल्या तीव्र उतारांच्या वाटेने वाहत्या पाण्यातून उतरणे सुरू होते.
वाट जंगलातून उतरत खोल्या पाशी आली. धुवाधार पावसामुळे तिथे पाण्याला फुगवटा आलेला. वालुकामिश्रित गढूळ राखाडी पाणी प्रचंड वेगाने रोरावत वाहत होते. वरच्या बाजूचा पक्का लोखंडी पूल तिथे जाणारी पायवाट वाहून गेल्यामुळे असहाय स्थितीत पांथस्तांकडे पाहणारा. खालच्या झाडाच्या मोठ्या बुंध्याच्या पुलाला पाणी येऊन टेकले होते. गुरकावत आणि त्या पुलाला हलवून वाहवत नेण्याची धमकी देत पुढे वाहून तितक्यात वेगाने धावणाऱ्या घुनसा खोला मध्ये मिसळून जात होते, त्याची राखाडी रेषा विखरून अस्पष्ट होत जाणारी, हिरव्या वर्णात सामावून जाणारी.
धोधो अंगावर येणाऱ्या त्या प्रपाताकडे तोंड करून एक एक कदम वाम-सर करत बुंध्यावरून खोला ओलांडला, हात देण्यासाठी आशिष होताच. या मार्गावर असलेले एकच अपेक्षित धोक्याचे ठिकाण पार झाले.
मला पुन्हा एकदा कॉलेजमधील fluid mechanics शिकताना चे दाणी सरांचे लेक्चर आठवले. या वेळेस flow over notches and weirs हा धडा आठवू लागला. इतक्या अरुंद घळीतून वाहणारे पाणी, त्यात पावसामुळे होणारी आणि अचानक होऊ शकणारी अपेक्षित वाढ, त्यातून वरती पाहिलेले ग्लेशियल लेक आणि ते फुटण्याची शक्यता. हे सगळे एकत्र घडले तर पाणी किती उंची गाठेल याचा हिशोब माझे मन मांडू लागले. सूत्रे (फॉर्म्युला) धड आठवेना, आकडेमोड काही जमेना परंतु आजवर जसे अंदाजानेच अभियांत्रिकी मधील गणिते सोडवली(!) तश्या अंदाजाने बुद्धी सांगत होती की खरेच तसे काही घडले, तर आपण आत्ता उभे आहोत त्याच्या कितीतरी फूट वरून पाणी वाहून जाईल!
थोड्याच चाली नंतर लोप्सांग च्या घरात पोचलो. सुहास दौड मारत पाऊस सुरू होण्या आधीच तिथे पोचला होता त्यामुळे संपूर्ण कोरडा होता. बाकीचे आम्ही सगळे गुढग्याखाली ट्रॅक पँट आणि बूट भिजलेल्या आणि विचार क्षमता थिजलेल्या अवस्थेत पोचलो. बाहेरच्या सज्ज्यात पोंचो काढत असतानाच एक विदद्यूल्लता लकलकत कोसळली आणि संपूर्ण व्हॅली हादरली. लोपसांग च्या घरच्या आश्रयास असलेला श्वान भेदरून दूर पळाला.
डायनिंग टेबल पाशी आलो, गरम गरम लेमन टी घेतला. तिथून वरती जाणारे काही नेपाळी ट्रेकर्स पावसामुळे तिथे थांबले. थोडा वेळ काढून पुढे निघाले. आमची जेवायची ताटे आली. गरम भात- दाल, भाजी आणि पापड. इतक्या विपरीत परिस्थितीत ऊन ऊन चार घास मिळावे हे कोण भाग्य. पुनः एकदा “ सांगा कसं जगायचं” कविता आठवली. आमचे जेवण होताना लोपसांग जॅकेट घालून धावत वर गेला आणि थोड्याच वेळात परतला सुद्धा. मागच्या ओढ्या ला पाणी वाढत होते. एखादी लाट आता त्या पूल बनलेल्या लाकडी बुंध्याला ओलांडून जात होती म्हणून तो तिथे जाऊन काही अधिक व्यवस्था करून आला. इथली परिस्थिती आणि प्रवास करणाऱ्यांच्या विषयी किती सजगता!
जेवण करून पुढे निघालो. मागची चौघांची फळी अजून तिथे पोहोचायची होती. पावसाचा जोर मात्र लक्षणीय कमी झाला होता.
दुपारी ३-३.३० च्या सुमारास पाऊस ओसरला आणि तेव्हाच थांग्याम ची पाटी दिसू लागली. पुढे गेलेले आमचे वीर सामान ठेवून आणि भिजलेल्या बूटा पासून विलग होऊन बाहेर गप्पा मारीत उभे होते. आमचे सामान यायला वेळ लागणार होता कारण पोर्टर्स जोराचा पाऊस लागल्यावर ग्याब्ला मध्येच थांबले होते. त्यामुळे होता होईतो ओलेते कपडे उतरवून आणि जॅकेट चढवून डायनिंग हॉल मध्ये बसलो. मागच्या फळीतील तेजा ला पायाला आलेल्या ब्लिस्टर मुळे उतरायला त्रास होत होता आणि त्यांची चाल मंदावली होती. त्यांना तिथे पोचायला अजून एक-दीड तास लागला.
१ नोव्हेंबर रविवार:
थांग्याम मधील सकाळ सुंदर होती. पहाटेपासूनच आभाळ निरभ्र दिसत होते. चढाच्या दिशेला डोंगर रांगेतून उंचावर पडलेले बर्फ मोहक दिसत होते. नाश्ता काही ठीक झाला नाही. अर्धे कच्चे पॅन केक ढकलून दीर्घ श्वास घेतला आणि ओले बूट पायात चढवून पुढे निघालो.
आता आमजीलोसा पर्यन्त सलग चढ आणि मग पुढे उतारच उतार हे आठवत होते. परतीचा मार्ग छोटा वाटतो आणि लवकर संपतो असा नेहमीचा अनुभव इथे खोटा ठरला. आमजीलोसा चे दर्शन होण्यासाठीच दीड तास लागला. आपण इतका मार्ग ट्रेकच्या सुरुवातीला कापला होता का? असा प्रश्न पडून गेला. आमजीलोसा मध्ये चहा घेऊन छान उन्हे अंगावर घेत थोडा वेळ टेकलो. आणि पुढे निघालो. उतारच उतार उतरत लामातार मध्ये पोचलो. जाताना जेवण केले तिथेच परत येताना जेवण उत्तम झाले. मागची फळी अजून मागेच होती. जेवून पुढे निघालो. वाटेत एका ठिकाणी लाकडी बांधलेला बाल्कनी सारखा पूल, त्या जवळची वाट गेल्या दोन दिवसात वाढलेल्या पाण्याच्या फुगवट्याने वाहून नेली होती. पर्याय म्हणून तिथे उतरून जाण्यासाठी रबरी पट्टा आधारासाठी लावला होता. त्याला धरून उतरलो. उतार-चढ असा मार्ग आक्रमित आलेंजी च्या लागवडीतून चालत राहिलो. २ च्या सुमारास दूरवर कच्चा जीप रस्ता दिसला आणि पायपीट संपणार लवकरच असे वाटून मन सुखावले. जिथून ट्रेक सुरू झाला तिथे पोचल्यावर एकमेकाचे अभिनंदन आणि पहिल्या चमूचा फोटो झाला. घूनसा खोला २३ ऑक्टोबर ला वाहत होता तसाच शांतपणे वाहत होता. मधील तीन दिवसांत घडलेला कोणताही पराक्रम जणू त्याच्या गावी नव्हता.
मग सेकाथुम कडे निघालो. आम्हाला इथे येताना जीप ने जिथे सोडले होते त्याच्या अगदी थोडे मागच्या बाजूला लँड स्लाईड होऊन दगडांची रास रस्त्यावर आलेली आणि रस्ता बंद झालेला. या लँड स्लाईड ने दोनच दिवसांपूर्वी एका नेपाळी स्वयंपाक्याचा बळी घेतला असे लोपसांग चालत जाताना म्हणाला. अर्ध्या तासात समोर इथल्या विद्युत प्रकल्पाचे ऑफिस आणि त्या आवारात असलेले गेस्ट हाऊस दिसले. तिथे पोचलो आणि ट्रेक मधली पायपीट संपली. तिथे वाय-फाय उपलब्ध असल्यामुळे सगळे मेंबर्स लवकरच आपापल्या विश्वात गेले आणि थोड्या वेळासाठी एकमेकांपासून दुरावले.
गेस्ट हाऊस मधील व्यवस्था अगदी बेसिक स्वरूपाची होती. परंतु ट्रेक संपल्याचा आनंद आणि एकच रात्र काढायची असल्यामुळे आणि थंडी नसल्या मुळे तक्रार करण्यापेक्षा मुरड घालणे पसंद केले.
मागची फळी येण्याची वाट पाहत गप्पा मारत उभे होतो. कासांग दाई समोरच्या नळ कोंडाळ्यात त्याचे बूट घासणीने घासून स्वच्छ धुवंत होता. त्याची कृती पाहून आम्हाला हसूच आले.
मागच्या फळीला पोहोचायला जवळपास ३ तास उशीर झाला. आमचे सामानही त्यामुळे उशिरा आले. आवरून झाल्यावर फड जमला. पोर्टर्स आणि गाईड चे कौतुक आणि त्यांना बक्षिसी देणे झाले. त्यांचे त्यांचे हिशोब एकीकडे सुरू होते. लोपसांग डोंगरातला माणूस. इथून त्याला हवे ते सामान घेऊन तो परत एका दिवसात त्याच्या टी हाऊस मध्ये जाणार होता. काही पोर्टर्स उद्या आमच्या बरोबर येऊन त्यांच्या गावी जाणार होते, काही परत डोंगरात वरती. रिंजी दाई आमच्या बरोबर काकरभित्ता पर्यन्त येऊन नंतर काठमांडू ला जाणार होता तर कासांग शेर्पा टापलेजुंग पर्यन्त सोबत करणार होता.
विक्रीसाठी तयार झालेल्या वेलदोडयाची पोती तिथे रचून ठेवली होती आणि त्याचा सौदा ठरविण्यासाठी एक दलाल तिथे सपत्नीक आलेला होता. इतका वेलदोडा तिथे होतो तरी चहा मध्ये वेलदोडा घालण्याची तिथे पद्धत नाही हे पाहून आश्चर्य वाटले.
आमच्या बरोबर सुमारे मागे पुढे एक सात-आठ तरुणांचा कंपू हाच ट्रेक करत होता. त्यातील दोघे संपूर्ण मार्गावर गिटार घेऊन ट्रेक करत होते म्हणून विशेष लक्षात राहिले. तेही आमच्या पाठोपाठ या गेस्ट हाऊस वर पोचले. आज तिथून वाहन घेऊन लगेच टापले जुंग कडे जाणार होते. त्यांचे वाहन येईपर्यंत त्यांचा फड बसला. ट्रेक संपल्याचा आनंद साजरा करण्यासाठी गोर्खा स्ट्राँग चे बियर चे कॅन्स आणि खुकरी रम च्या बाटल्यांची झाकणे त्यांनी आभाळात उडवली आणि सिगरेट च्या धुराची वेटोळी सोडत बऱ्याच वेळ ते गिटारच्या साथीने कोणती तरी अगम्य गाणी गात बसले होते. संध्याकाळी त्यांना घेऊन जाणारी जीप एकदाची आली आणि ते मार्गस्थ झाले !
रात्री निजानीज झाली. स्वच्छतागृह एकच असल्यामुळे पहाटे तिथे रांग लागणार हे नक्कीच होते. पहाटे ४.४५ वाजताच एका कोंबड्याने अरवायला सुरुवात करून उठवले आणि एक एक गडी शिडीवजा लाकडी जीना उतरून रांगेत उभे राहण्यासाठी खाली उतरला. आभाळात तुरळक ढग दिसत होते.
परतीचा प्रवास सेकाथुम ते फिक्कल असा सुमारे २०० किमी चा सलग, अगदी पाय अवघडून टाकणारा. संध्याकाळी फिक्कल ला पोचलो. १२ दिवसांनी गरम पाण्याने आंघोळ झाली. अजूनही डोंगराच्या प्रदेशांतच होतो त्यामुळे फ्रेशच होतो, त्यात अजून थोडी भर पडली.
३ तारखेला सकाळी थोडे उशिराने च निघालो. काकरभित्ता सीमेवर उलट क्रमाने सोपस्कार पूर्ण करून भारतात पदार्पण केले आणि थेट हॉटेलवर जाऊन “भरत भेट” घेतली.
भरत, जगदीश आणि ओजस च्या आयुष्यात गेल्या दहा दिवसांत ज्या रोमांचक घटना घडल्या तो एक स्वतंत्र पुस्तकाचा विषय ठरेल. “ऑल इज वेल दॅट एण्ड्स वेल” असे म्हणतात ते खरेच! इमीग्रेशन च्या गोंधळाच्या पार्श्वभूमीवर त्यांनी परिस्थिती सावरून अन्नपूर्णा बेस कॅम्प ट्रेक केला आणि तो चांगला झाला. त्यांचे अनुभव ऐकताना तीन तास कसे गेले ते कळलेच नाही.
या प्रवासात बरेचसे परदेशी गिर्यारोहक भेटले. काही आमच्या बरोबर मागे पुढे ट्रेक करत होते काही उलट जाणारे. काही दणकट शरीराचे, स्वत:चे पूर्ण सामान स्वत: खांद्यावर उचलून झपाझप चालणारे. काही स्थूल आणि आपले सामान पोर्टर्स च्या भरवशयावर नेणारे, काही जख्ख म्हातारे तरी उत्साही. भारतीय ट्रेकर्स चा एकच ग्रुप भेटला. स्थानिक नेपाळी तरुणांमध्ये ट्रेकिंग ची आवड आहे आणि वाढते आहे ही जाणवण्याइतकी त्यांची संख्या लक्षात आली.
ट्रेक रूट १६०० मीटर्स या तुलनेने कमी उंचीच्या ठिकाणावरून सुरू झाला आणि ४८०० मीटर्स पर्यन्त चढत गेला. त्यामुळे उंचीला सरावण्यासाथी चांगला वेळ मिळाला. पहिले सहा चढचे दिवस स्वच्छ आकाश आणि पूर्ण सूर्यप्रकाश मिळाला आणि परत येताना पाऊस, त्यामुळे त्याच मार्गावरचा निसर्ग दोन वेगळ्या रूपात पाहायला मिळाला हेही विशेष.
३ तारखेला सिलीगुडीमध्येच राहणारे ५ जण त्यांच्या हॉटेलकडे गेले आणि आम्ही विमानतळाकडे. परतीचा प्रवास टप्पे खात पण चांगला झाला आणि दोन आठवड्यांची सफर पुणे ते पुणे संपन्न झाली. फेब्रुवारी मध्ये सुरू झालेली चर्चा आणि कोणता ट्रेक, कुठून जाणार, कोण बरोबर येणार इत्यादि इत्यादि साठा उत्तराची कहाणी साता उत्तरी सुफळ संपूर्ण झाली.
आमचा ट्रेक यशस्वी करण्यात ज्या तिघांचा महत्वाचा वाटा होता ते तीन ट्रेक गाईडस:
रिंजी दाई: सोलूखुंबू मधल्या एका गावचा रहिवासी. थोडा वयस्कर, हसतमुख आणि मदतीला तत्पर असलेला. स्वीपिंग गाईड अशी त्याच्याकडे जबाबदारी होती. वर्षातले सहा सात महीने ट्रेक ग्रुप्स बरोबर गाईड म्हणून जायचे आणि उरलेले दिवस हाताला मिळेल ते काम करायचे असे आयुष्य जगणारा. त्याची एक मुलगी लग्न होऊन फ्रान्स आदहीए राहते, “ उसकी तो जिंदगी बन गई” असे तो समाधानाने म्हणायचा. एक मुलगी मंदबुद्धि, बहुधा डाऊन्स सींड्रोम असलेली. नेमके निदान त्याला सांगता येत नव्हते. ती थोडे फार काम करते आणि गावीच असते, तिथले त्याचे नातेवाईक तिची काळजी घेतात, एक मुलगा बुद्धीने अधू बहुधा autistic असावा, काही काम न करता गावभर फिरत असतो अशी त्याची माहिती. पत्नी चे अती मद्य सेवनामुळे गेल्या वर्षीच निधन झालेले, हा एकटाच कमावता आणि व्यवसाय डोंगरातून लोकांना घेऊन फिरण्याचा, अश्या विखुरलेल्या कुटुंबाचा धनी, तरीही हसतमुख. त्याच्या डोळ्याच्या कडा कधी ओल्या झालेल्या दिसल्या नाहीत.
लोपसांग शेर्पा: विशी-तीशीतला हसतमुख तरुण. ग्याब्ला चा रहिवासी. घरची परिस्थिती चांगली असावी. बौद्ध मताचा आणि भाविक. आम्हाला भेटलेल्या त्याच्या चिमुरडी ला चांगले शिकावेची मनीषा बाळगणारा. त्यासाठी महिना रु १० हजारपर्यंत खर्च येईल, तो सोसायला तयार असलेला. पूज्य दलाई लामा यांना भेटायला धरमशाला इथे येण्याचे त्याचे स्वप्न, आणि त्यांनी सांगितले आहे की ते १३० वर्षे जगणार आहेत त्यामुळे माझी त्यांची भेट होईलच असा ठाम विश्वास बाळगणारा. मी आपला डोंगरतच बरा अशीही स्वयं मान्यता असलेला.
कासांग शेर्पा: मूळचा घूनसा गावचा रहिवासी, तिथला एक प्रकारे जमीनदारच. घूनसा आणि फाले मध्ये परंपरेने चालत आलेले जमीन- घर असलेला. तीन वेळा माऊंट एव्हरेस्ट आणि एकदा माऊंट आमा दब्लम शिखर सर केलेला पान स्वत: त्याचा टेंभा न मिरावलेला आणि बऱ्यापैकी इंग्लिश बोलू शकणारा विशी-पंचविशीतला तगडा आणि उमदा गडी. या सगळ्या टीमचा तो सरदार होता. सगळे नियोजन, त्यातील बदल यांचे निर्णय त्याच्याकडे होते. तरी आम्हाला काय हवे काय नको यावर बारीक लक्ष ठेवून होता.
या भागात सुरू असलेले विद्युत प्रकल्पाचे मोठे काम. इतक्या अस्थिर भू प्रदेशात असा मोठा प्रकल्प करणे हे एक प्रकारचे आव्हानच. त्यातून निसर्गाचा होणारा ऱ्हास नव्हे इथल्या भू रचनेत होणारे बदल आणि कदाचित अख्खा प्रकल्पच नष्ट होण्याचा धोका सुद्धा खूप मोठा आहे.
हा प्रकल्प होण्याआधी आणि हा कच्चा रस्ता तयार होण्याआधी काय परिस्थिती होती असे कासांगला विचारले. तो लहान होता तेव्हा हा रस्ता नव्हता आणि टापले जुंग, जे इथून सुमारे ४० किमी वर आहे तिथवर ३ दिवस चालत जावे लागायचे असे तो म्हणाला. त्याचे वडील याक चा कळप घेऊन तिथून वर्षातून तीन चार वेळेस आवश्यक बाजार करून यायचे असे तो म्हणाला. इथला बदलता निसर्ग, होणारी बांधकामे आणि बदलणारे जीवन याबद्दल हे लोक गळे काढताना दिसत नव्हते उलट घडणाऱ्या बदलांचा ते स्वीकार करून पुढे जात आहेत असे लक्षात आले.
आणि आशिष
नावंधर; आमचा ट्रेक लीडर:
तरुण आणि
हसतमुख. व्यवसायाने कंपनी सेक्रेटरी झालेला परंतु पर्वतांच्या आवडीने “पर्वतेषु जीवनम”
ही व्रत आंगीकरलेला तरुण. बालपण कृष्णेकाठी गेलेला आणि तिच्या पुराच्या पाण्यात पोहून
आणि तिथल्या मगरींना वाकुल्या दाखवत पुण्यात
आलेला. माऊंटेनियरिंग चे शास्त्र शुद्ध शिक्षण घेतलेला आणि कोर्सेस चांगल्या गुणांनी
पास झालेला हा तरुण नेता. सर्वांना बरोबर घेऊन, कधीही न चिडता, न वैतागता किंवा कोणाविषयी
काही कमेन्ट न करता, मागे पडलेल्यांना धीर देत आणि पुढे गेलेल्यांना सौम्य भाषेत समजावत
त्याने ट्रेक पूर्ण करवला. आम्ही आमचे काही पराक्रम सांगू लागलो आणि मग त्याला विनंती
केली तर तो त्याचे पराक्रम, जे आमच्यापेक्षा मोठेच असत ते सांगे. नेता म्हणून आशिष खूप भावला.
-सत्यजित
चितळे
